XII. Boek. XXVII. Hoofdft. 
. Novi architeétos noftros in India non ita precife 
hoc obfervare tempus, fed cogunt incolas recenter 
cafa & exempta faxa urere, & ad muralem ftruéturam 
adportare. Sed certus fum multa fabricare corruptioni 
obnoxia opera, hzc enim calx & faxa non rite mace- 
rata & recenter adhibita , diu fuam fervant falfedinem, 
qua muri femper humidi & virides funt, & quevis 
ipfis adpofita corrumpunt , uti & trabes ac poftes, licet 
ex optimo fabricati fint ligno, hi intra paucos perdun- 
tur annos. 
Dico autem hzc faxa Calcaria utilia effe ad calci 
nationem talis calcis, que ad muros exftruendos ad- 
hibetur , quem in finem cunéte prominentiz & tu- 
bercula obtufis fecuribus in frufta contunduntur, & 
in furno calcario laxe fibi invicem inponuntur, ita ut 
flamma penetrare poffit. Superne injiciuntur Litho- 
dendra calcaria fupra Cap. 21. defcripta, frufta nempe 
tertie fpeciei Carang allea diéte. Si vero fubtilis re- 
quiratur calx, folummodo alba eliguntur calcaria Li- 
thodendra , que adhiberi poffunt ad muros dealban- 
dos & mafticationem Pinange , uti latius id in ifto 
indicatum fuit capite. Ad murorum porro exftruétio- 
nem hzc faxa apta funt, fi aliquamdiu pluviis fuerint 
expofita, quum pauco labore diflecari poffint; atque 
fenfim per aérem adeo indurefcunt , & calcem tam 
apte adtrahunt , quam aliud quodvis faxum terreítre , 
licet primum albaftri mollitiem habeant. In muris 
primo cinerea funt, dein per pluvias nigrefcunt & 
mufcofa funt. i 
Hinc quum muri elegantes defiderantur ex hifce 
lapidibus, denfe incruftandi funt calce, & fæpius de- 
albandi , quod tamen in magnis arcibus non ita con- 
venit, quum albi tales muri tempore obfeffionis & 
pugne iis, qui iis inftant, nocent, & per albedinem 
oculos horum obfufcant, putoque hinc melius effe, , 
muros magnorum caftellorum non dealbatos effe, non 
modo ob diétum incommodum vitandum, fed etiam 
uum faxum calcarium in aére quo diutius eo durius 
ft ; & aderefcens Mufcus facile abradi poteft. 
Non facile fractura in muris etiam formari poteft , 
quum globi fclopetarii molliter in eos invadunt, nec 
magnam cauffant conmolitionem , fere inftar muro- 
rum ex coctis lateribus conftruétorum. Mollities por- 
ro hujus faxijnon permittit], quod gradus ex iis formen- 
tur, poftes feneftrarum vel columnz , quin effet in 
locis , in quibus nullum fuftinere opus eft pondus, & 
ubi continuo. dealbantur, fic quoque ex folidioribus 
fruftis elevata fepulehreta & tabelle , in quibus ali- 
quod epitaphium infcribitur, formari poffunt. 
Hoc faxum aliquando tam inregularem incomptam- 
que habet figuram , modumque crefcendi, ut fpeciem 
hominis vel animalis referat, uti meo tempore faxum 
inventum fuit, femi hominis formam zmulans, quod 
incole magis magisque fenfim poliebant , ita ut in- 
gens de eo fpargeretur rumor „ dicebantque exftirpa- 
tione vocem emiliffe. Sine dubio etiam clam illud fub- 
duxiffent , & idolum ex eo fabricaffent , prefertim 
Sinenfes, fi non: jufto tempore abftuliffem. Nomen 
hujus imaginis noverant, multasque de ea narrabant 
fabulas indignas, ut hic commemorentur. 
- Caput autem ejus arene inpofitum erat inverfum , 
eratque tuber concretum iftis lithodendris faccharinis. 
Brachia, digiti & mamme, videbatur, ab hominibus 
fabricate, licet negarent. Suprema hujus faxi pars, 
quod corporis inferiorem referebat partem , foveolis 
& ramis excavata erat. 
uumque dona dabam adlatoribus , brevi poft fimi- 
lis mihi obferatur imago ex eodem faxo, recenter e 
mari petita, in qua non quidení manus alieve homi- 
num partes confpiciebantur , fed artus tam inregulares 
erant, ut hallucinari quis deberet, caputque inverfum 
arenz inpofitum erat. Saxum hoc calcarium licet ali- 
quamdiu aéri exponatur , ita ut exficcatum fit, aptum 
tamen eft ad calcem exurendam , fi modo in frufta 
contundatur, nunquam enim tam lapidefcit , quam 
alia faxa. A 
Aliquid rarum bic etiam enarrare oportet de hoc 
faxo Calcario & ramis Coralliorum in altis Amboinz 
montibus inventis plerumque in iis locis, qui acicule 
opus dicuntur, aliis acutis filicibus mixta, fed ab iis 
feparata, in frufta difperfa, quz nulla alia occafione 
ibi tranflata potuerunt effe quam communi Diluvio , 
quo in iftos locos etiam delat& fuere ingentes incomp- 
‘ teque 
D 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 251 
Ik weet wel dat onze bouwlieden in Indiën deze precifi- 
teit niet obferveeren , maar dwingen de Inlanders de vers- 
gekapte flenen te branden, en ook tot bet metfelwerk aan 
te brengen. Dog ik verzekere ze, dat ze ook veele bedor- 
ven Werken maken, want deze kalken egen nog niet ter 
degen uitgeverft gebefigt zynde , bebouden bunne brakkig« 
beid acer langen tyd, waar door de mueren vogtig en groen 
biyven, ook al bet goed, dat'er tegens aan gezet wort, bes 
derven, als mede balken en fiylen , ook van "t befte bout 
gemaakt , bederven daar innen binnen korte jaren. 
de zegge, dat deze Kraatjleen tot bet branden dient van 
zoodanige Kalk, die tot bet metfelen verbeefigt werd, Tot 
welken einde alle de koppen en knoeften met Stompe bylen 
tot groove flukken werden geflagen , en op den Kalkoven 
loffetyk op malkander geftapelt , zoo dat de flamme daar door 
Jlaan kan. Boven op [myt men de boven gemelde Kraal- 
boompjes cap. 91. befcbreeven. ` Item de ebrooke Jiukken 
van deszelfs derde zoorte Carang allen, Maar als men fyne 
Kalk wil bebben, zoo neemt men daar toe alleen de witte 
Kraalboompjes , die men toi bet witten eri veteh van Pi- 
nang gebruiken kan, gelyk breeder int gemelde Hoofdftuk 
bejcbreeven is. Voorts tot bet metfelaverk werden deze 
Stenen bekwaam, als ze ter degen uitgeverft zyn, om dat 
men ze met kleine fnoeiten bebouwen kan , werdende met 
‘er tyd door de lugt zoo bard , en nemen de Kalk zoo wel 
aan als eenig Land[leen doen kan, boe wel ze in "t eerfte 
zoo week als albaft zyn.. In de mueren befterven ze cerft 
graauw, daar ma door den regen werden ze zwart, en 
mosagtig. 
Daarom als men eenige zinlyke mueren van dezen teen 
wil bebben, moét men ze dik pleifteren , en dikwils witten, 
"t welk egter aan groote Kafteelen niet wel en paft, daar 
de witte mueren in tyd van beleegeringe , en vegten , die 
geene die daar op ftaan niet veel goeds doen, met Ma wit- 
tigbeid de oogen verblindende , en ik agte bet beter, dat 
men de mueren van groove Kafteelen ongewit laat , niet 
alleen om bet voorgaande ongemak te vermyden , maar ook 
om dat den Kraalfteen in de lugt boe langer boe harder 
wert, en bet aangroejende mos kan men ligtelyk af/tbrapen. 
Ook zal men niet ligt een breffe in deze mueren maken, 
om dat de Kanonkogels zagt daar in gaan, en geen groote ` 
bryzelinge maken , fchier gelyk de mueren van gebakken 
Steenen. Verders laat de weekbeid van deze [leen niet toe, 
dat men trappen daar van maken, ftylen van venjters en 
colommewerk, of bet moefte op plaatze flaan, daar bet niet 
veel te dragen beeft, en met witten gedurig onderbouden 
wert, en zoo kan men uit de mafief fle ftukken ook verbee- 
ve Zarkfleenen maken , en tafels daar in eenige opfcbrift 
zal komen. 
Men «indt dezen Deen zomtyds van zoo antiekze en 
Jnaakze form, «an natuur gegroeit , dat men gedaanten van 
menfchen en dieren daar aan vinden kan, gelyk by mynen 
tyd zekeren fleen gevonden wierd, de gedaante van een bal- 
ve menfch uitmakende, die de Inlanders met er baaft wat 
bolpen , en een groot geroep daar van maakten, dat bet in 
"t uittrekken eenige ftem van zig badde gegeven. Zy zou- 
den 't ook na alle apparentie beimelyk weggefleept , en een 
Afgod daar van gemaakt hebben, waar toe bem de Chi- 
neejen ook.al zogten , bad ik "t niet by tyds uit bunneban- 
den gekreegen. Zy wiften de naam van dit beelt, en veele 
fabeltjes daar by te vertellen onweerdig bier te verbaalen. 
Het [lont met bet boofdomgekeert in bet zant, zynde een 
ronde bol, begroeit met de voornoemde Wafellteen. De 
armen, vingeren , en borften waren zoo bet fcbeen ,: door 
men/cben pi. AM ewel zy "t ontkenden. Het bo- 
venfte van dezen fleen, "t welk bet onderlyf zoude zjn, 
was vol kuilen en takken. — 
En dewyl ik eenige vereeringe aan den brenger gaf, 
wierde my kort daar na nog een diergelyk Beelt gebragt , 
ook van Kraalfteen, en vers uit zee gebaalt , daar aan men 
wel geen bandwerk van menfchen konde bekennen, maar de 
eden waren ook zoo onfatzoenelyk , dat men daar na ra- 
den moeft , zoo bad bet mede omzekeert met bet boofd in 
den zant geftaan. Den Kraalfteen al legt. hy zomtyts lan- 
ge op 't land, en is beel uitgedroogt , blyft egter bekwaam 
om Kalk daar van te maken, als men bem maar in ftukken 
flaat, want by verfieent nooit, zoodanig gelyk andere [tenen. 
Nog moet ik iets zeltzaams bier aanbaalen, dat ik deze 
Kraalftenen en takken van Kraalboompjes ook in ^t booge 
gebergte van Amboina beb gevonden , gemeenelyk op die 
plaatzen , die men Jpeldeaverk noemt , onder de andere Kei- 
[tenen gemengt, maar daar van los, met ftukken en brok- 
ken bier en daar verftrovit , dewelke door geen andere gelen 
gentbeid daar benen kunnen gebragt zjn, dan door de al- 
; Iis gemeene 
