j 
| 
1 
| 
LXXIX. Hooft). 
Flores hi raro progerminant , nec nifi ficcis 
temporibus, unde & hic que ac Java plerum- 
que fine floribus confpiciatur planta, que fla- 
gellis fuis Jateralibus longe lateque prorepit per 
folum, hic & illic alios emittens & erigens cau- 
les, nec nifi per flagella propagari poteft. 
Nomen. Latine nobis dicitur Verbena rubra , 
Jave vero Gondang, Caffe. 
Ufus. Javane & Malaienfes muliercule ea 
utuntur ad quodvis Djoedjambo, feu potus me- 
dicinales, ut & ad unguenta refrigerentia Bobori 
di&a, item contra miétus cruentos & purulen- 
tos, tam fi propinetur, quam fi externe applicetur. 
Jacobus Bontius , lib. 6. Cap. 54. mentionem 
quidem facit Verbene Indice, fed nullam addit 
defcriptionem , ex ejus figura vero, & ufu ad- 
dito comperi effe Daun Matta Pannas , fapra libro 
decimo defcriptum. 
VERMEERD. op 't AMBOINSCH KRUIDB. 61 
Dit blocizel komt zelde voort, en niet dan by 
Urooge tyden , daarom men bet 200 wel bier als op 
Java meeft zonder blocizel ziet. Het kruipt met zyne 
2yde-takken wyd en zyd over de grond, hier en daar 
andere fleelen opregtende , en men kan het niet anders 
dan met takken verplanten. 
Naam. Wy noemen bet in "t Latyn Verbena 
rubra, en op Fava beet bet Gondang Caffe. 
Gebruik. De Favaanfche en Maleitfcbe Vrouw- 
tjes gebruiken bet onder allerbande Djoedjambo , of 
medicinaale dranken, en verkoelende Bobori-zalven ; 
item tegens bloedig en etterig piffen, zoo gedronken, 
als van huiten opgelegt. 
Jacobus Bontius , lib. 6. Cap. 54. maakt wel 
gewag van de Verbena Indica, dog doet geen be- 
Jchryving daar by ; behalven dat ik uit de figuur en 
"t gebruik bemerken kan , dat by meent onze Daun 
Matta Pannas , boven libro 10. be/chreeven. 
CAPUT SEPTUAGESIMUM NONUM. 
Tsjinkin. 
Æc elegans arbufcula eft, ultra virum alta, 
varios emittens truncos, inftar Cujavi fil- 
veftris, quorum primarius truncus ultra brachium 
craffus eft, inque multos fefe dividit ramulos, 
qui longi & eretti funt , inferius rotundi, fuperius 
acute quadragoni , acfi alati eflent , fufco ob- 
duéti cortice , fed qui in trunco cinereus, & 
glaber eft. 
In ramulorum extremo folia locantur com- 
paéta & feffilia, oblonga, quorum quzdam ro- 
tunda funt, alia obtufe acuminata, binos tresve 
pollices longa, binos lata digitos, fuperne gla- 
bra, & late virentia , inferne multis fubtilibus 
coftis protuberantia , fere uti in foliis Guajavi 
domeftice , fed vene rariores magisque vage 
funt, vetufta quam maxime contracta funt, fed 
juniora exteni a poo cs & ingrati, 
rumque mucofi, acti Althee fola entent. `, 
Extremum ramulorum. fefe iterum dividit in 
Ji gnofos ramulos laterales inftar coronule, feu um- 
bellulee, quorum quivus pedunculus bina ternave 
fuftinet capitula coloris rubri, intermixto viridi 
colore, magnitudine Cardamomi, per fex & ali- 
quando feptem fubtiles protuberantesque oras 
in totidem qualia fegmenta divifas, que fefe 
per maturitatem ex centro ad dimidium aperiunt, 
calicem formantes cum. fex feptemve apicibus 
i: : 
juxta numerum orarum. 
Ex quavis ala inter hos apices fimplex excre- 
fcit petalum ex fubtili longoque pedunculo, quod 
adeo convolutum, & circinnatum eft, ut quod- 
vis petalum e longinquo Caryophyllum minorem 
referat, coloris pallide rubri, feu rofacei. Inter 
uodvis petalum fubtile porro confpicitur ftamen 
femi articulum digiti longum , cum anthera viridi. 
Simile filum , feu piftillum in centro confpicitur 
iftius calicis, fed fine,capitulo, quod cingitur 
plurimis albis pufillisque ftaminibus flavas anthe- | 
Tas geréntibtie- e ee Sos 
Flores ipfi teneri & molles funt , abrupti tamen 
er tres diesvigent, debilem fundentes odorem. 
Poft petalorum lapfum ifti apices fefe claudunt , 
in calicis centro rotundum abfcondentes germen 
inftar feminis Catjang, hec autem grana femi- 
nalia hifce in terris non progerminant. Lig 
en MES 
hp} 
NEGEN-EN-ZEVENTIGSTE HOOFTST. 
Het Tsfinkin-Boompje. í 
It werd.een cierlyk Boompje , ruim een man 
hoog , met verfcheide flammen op/chietende , 
gelyk een wilde Cujavus-Struyk, waar van de hooft- 
Mom ruim een kleine arm dik is, en zig in veele zyde- 
ryskens verdeelt, dewelke lang en regt opfchietende , 
agter rond, en voor fcherp gekant zyn, als of bet 
vlerkjes waren, met een bruine febor[Je bekleed, dog 
aan den flam graauw, en glad. 
Aan®t uiterfte der ryskens flaan de bladeren meef? 
tegen en digt agter malkander, zonder voetjes tegens 
de takjes , langwerpig, zommige van vooren rond y 
zommige flomp toegefpitft , twee en drie duimen lang, 
twee vingers breed, boven glad, en dlyde-groen, be- 
neden met veele fubtiele ribbetjes, byna gelyk aan de 
tamme Cujavusbladeren, dog ydelder ; de oude flaan 
zeer gekronkeld , dog de jonge flaan uitgebreid, van 
x DM wc hd vand ig T als of 
eege ege 
— 
aie a 
D LIA 
-- Het uiterfte ryske verdeelt zig wederom in boutag- 
tige zyde-takjes, als cen kroontje, yder fleeltje der- 
zelven dragende twee en drie knopjes, van couleur 
rood met groen gemengt, van de groote als een Car- 
damom , door zes, en zomtyds zeven fubtiele uitbui- 
lende kanten, in zoo veel gelyke deelen gedeelt; ^t welk 
zig in zyne rypbeit-uit-de midden tot de helft opend, 
formeerende een kelkje:met: zes of zeven fpitzen, na 
het getal der kanten. 
Uit yder hoek tuffeben deeze fpitzen komt een enkeld 
blad, aan een fubtiele lange fleel, "t welk zoo in mal- 
kander gekronkeld is, dat yder enkeld blad van verre 
` een klein Angeliertje verbeeld, bleek roozerood van 
couleur. Tujfchen yder blad ziet mem wederom een 
fubtiel draatje , een half lid van een "vinger lang , 
met cen groen knopje boven op. Een diergelyke draat 
vind men:ook in de midden van het voornoemde kelkje , 
dog: zonder knopje, omgeeven met nog. veele kleindere 
witte draatjes , met geele-nopjes. == 
De bloemen zyn teer, en week; nogtans blyft de 
afgebrokene drie dagen in baar vigeur , met cen flappe 
reuk. Na 't afvallen der bladeren fluiten zig de Jpitzen 
van. het: voornoemde kelkje wederom; verbergende in de 
midden cen rond zaadkorreltje, als cen Gatjang dog 
deze zaadkorreltjes willen bier te Land niet aie = 
? et 
