55 



ANONARUM CULTARUM HISTORIA. 



56 



Maram debere conjungi apparet. Quo pacto Ata - maratn et 

 Anona-maram pro clausula Tamulica cum voce peregrina con- 

 juncta oportet eenseri. Etiam reliqua Anonae specierum nomina 

 in lingua gentium Indiae orientalis, quae quidem laudaverunt Rhee- 

 dius et Rdmphics , non videntur significare radices verborum In- 

 dicorum. In dialectis Malajicis Rumphio auctore nomen occurrit 

 Manoa, Monona, Menoa (in Banda: Menona), quae vox vide- 

 tur esse nihil nisi depravatio nominis Haitici Anon, quiim in lin- 

 gua Malajica plures sint plantarum appellatioues cum M initial! 

 et sine ilia litterula, uti Ampalam et Mampalam (fructus Man- 

 giferae indicae). Siricaya dicit Rumphius esse delicias ex ovis 

 et cremore lactis eonfectas et quum Hispani et Lusitani fructui 

 saepe indant nomen Blanc -manger propter similitudinem cum hoc 

 ferculo, probabile est Siri caynona compositum esse, ut hae 

 proprietates indicentur. Anona squamosa Rumphio auctore in 

 lingua Malajica vocatur etiam Manoa-papuwa, quam vocem ipse 

 ducit a papua (crispus vel tuberosus). Nomina vulgaria Tjina 

 panosou et Parangi panosou (apud Rheedium) spectare videntur 

 per comparationem ad fructum arboris Jaca, Artocarpi integri- 

 foliae, quae in lingua Sanscritana appellatur panosa (vocabulum 

 ducitur a pan, praedicare). Ilia igitur verba composita signifi- 

 cent propter aliquam Anonae fructus similitudinem cum fructu 

 Artocarpi , fructum Artocarpi Sinensis vel fructum Artocarpi 

 Europaeorum (Farangi , Parangi), quodipsum plantas illas e terra 

 peregrina esse importatas indicet , cui rationi cum nomen Batavo- 

 rum Sineese-Peeren, turn Rumphii nuntius, fructum a Sinesis 

 ad Moluccas invectum esse (apud A. squamosam dicit perspicue : 

 „Species nuper ex Ternata in Amboinam translata est") consen- 

 su Nomen Atis vel Boa- Alls in Ternata vertitur a Rumphio 

 fructus cordiformis (ob figuram cordi praesertim bovino assimi- 

 lem), unde hoc quoque nomen Atis non primitivum esse cogno- 

 scitur, quippe quod sit veri simile, incolas comparationem cum 

 corde bovino, quam Europaei tarn signilicantem habucre, ut fere 

 in omnibus antiquioribus de Antillarum fructibus commemoretur 

 nuntiis, eodem modo aptam duxisse atque in patrium recepisse 

 sermonem. Ex quibus certum vidctur et exploratum , nomina ilia 

 omnia non uti verba primaria posse referri ad fructum Anonarum. 

 Una causa, quae nos fortasse possit moverc, ut statuarnns, aliam 

 specicm , etsi non quas memoravimus , sed quam nomine Anonae 

 angustifoliae fructu cancellato maximo depinxit Rumphius (I. 

 tab. 45), esse vere Asiaticam neque ex America in Indiam orien- 

 talem introductam, est ilia, quod haec species vere ab Anona 

 reticulata, ad quam a plurimis relata est scriptoribus , est di- 

 versa. Etenim nomine A. reticulatae fructus aliquot in spiritu 

 vini depositos accepi ex Java, quos non ad hanc pertinere mani- 

 fest u in est, sed propter singularia lineamenta singulorum supcr- 

 ficiei tuberculorum procnl dubio videantur referendi ad speciem, 

 quam memoravimus, Rumphianam. Folia floresque non novi, sed 

 fructum, ut a cognatis possit internosci, tab. V. fig. II. depingcn- 

 dnm curavi. Indiae orientalis botanici accuratius inquirant in 

 hujns speciei proprietates atque an vere ilia in quaquam parte 

 Indiae patriam habeat aquosae explorent; mihi quidem admodum 

 videtur improbabile, qui nesciam de iis, quae dubitanter attulit 

 Rumphius I. c. 13, ferre judicium et potius ex analogia college- 

 rim, eas una cum cognatis speciebus eodem nomine ex India oc- 

 cidentali eo esse importatas. Jacquinius, uti jam dixi p. 13, hanc 

 speciem retulit ad suam A. mucosam, quae auctore R. Brownio 

 consociatur cum A. obtusiflora. Fructus vero meae A. cancella- 

 tae a fructu A. obtusiflorae , uti depictus est a Tussacio, videtur 

 discedere. Anon vocem esse e lingua Haiti desumtam jam est 

 commemoratum; Ata vero est aut oriunda ex Antillis aut, id 

 quod mihi videtur vero similius, earum Knguarum, quibus utun- 



tur incolae Hispaniae novae. Anonae fructus, qui aetate R.Her- 

 nandezi in Mexico jam erat notus, apud Recchium (Hist. Nov. 

 Hispan. 348. 454) nominatur Akate vel Ate; qua ratione nihil 

 videtur probabilius, nisi ilium e Hispania nova in Indiam orien- 

 talem una cum ipsis plantis esse invectum. 



Accuratius aliquid quum de significatu vocis Ata nequeam 

 proferre, id modo adjicio, vocem Aztecicum All multa denotare: 

 aquam, urinam, bellum, cerebrum. Atemitl eodem sermonc no- 

 minatur pedicuius (mill = sagitta), id quod non prorsus videtur 

 spcrnendum , quatenus seminis Anonae sectio aliquam habet cum 

 pediculo similitudinem; quo accedit, ut pulvis ex ilia compara- 

 tus in crines conspersus in inuhis terris tropicis remedium ha- 

 beatur, quo interimantur illae bestiolae. Nomen Anonae: Tzy- 

 pipatlis apud Recchium 1. 1. 348 significat fortasse medicamcn 

 puerorum aegrotantium [patli aztecice = medicamen, Tzipitl 

 = infans acgrotus). Ceterum adnoto, a Nierembergio (Hist. nat. 

 1. XV. cap. 73) tria alia commemorari nomina Mexicana, quae 

 fortasse pertinent ad Anonarum species quasdam aut varie- 

 tates: Quauch - tzapotl (Quaitl est vox aztecica = arbor; tza- 

 potl = anus vetula), Texal- Tzapotl Qtexallo — locus lapidi- 

 bus plenus). Verbum Tzapotl (hispanice: Sapote) nunc prae- 

 sertim spectat ad species aliquot Sapotacearum e genere Achrae 

 et Lucumae, ejusquc usus multiplex protulit magnam perturba- 

 tionem, quae de Anonaceis et Sapotaceis in scriptis antiquioribus, 

 uti apud Railm (Histor. II. 1650. Dendrologia. 77) et Pluoue- 

 netium (Almagestum voce Anona) deprchendimus. 



Vox Cherimolia vel Chilimoya videtur composita et e lin- 

 gua terrae continentis Americanae desumta. Chilli est aztecice 

 Capsicum, quod in lingua Haitina Axi appellatur. Ynca garcilaso 

 (Commentar. real. lib. VIII. c. 11) dicit de bacca quadam anno fere 

 1557 in Peruviana invecta, quae cum fructu Arbuti QArbutus Ma- 

 dronno aztecice est TepetomatQ comparatur. Sitne ilia Anona 

 ex Hispania nova importata, alii inquirant. In lingua Zapotecica 

 vocatur Anonae fructus Quela-picho. Juan de Cordova 

 (Vocabulario zapoteco. Mexico 1578) monct ideo ita nominari, 

 quod semen prac se ferat simile semini Gossyppii (Peche zapote- 

 cice). Equidem adjicio, Anonae genus in lingua Caraibica vo-. 

 cari Cachiman et Monin et in Guaranitica Araticu, 



Haec vero sunt quaecunquc potui conferre de difficili nomi- 

 num ratione, quibus utuntur Americae incolae; nee ea lectoribus 

 putabam esse deneganda, quum inquisitiones de patria plantarum 

 utilium deque modo, quo ab una terrae parte in alteram sint dis- 

 seminatae, nunquam majori instituantur diligentia, quandoquidem 

 ex iis fortasse certum aliquid possit colligi de conjunctione orbis 

 partium, priusqnam perEuropaeos longius patefacta est navigatio. 



Mihi quidem Anonae genus non nisi orbis novi proprium 

 esse ac primarium est persuasissimum ; quo vero, modo in Indiam 

 orientalem venerit et in insulas ad hanc terram pertincntes, id 

 vix ullo modo videtur posse detegi. Probabile fit Hispanos, qui 

 jam anno 1571 sedes collocarent in Manilla, fructum eo ex 

 S. Domingo insula et Mexico importasse, atque inde, id quod 

 Rumphius quoque indicat, Sinesarum industria latius esse divulga- 

 tum. Id mihi propterea est vero similius, quam Lusitanos con- 

 tinuo ex America fructum ilium invexisse in colonias Indiae 

 orientalis, quod in antiquissimo Lusitani libro de plantis Indiae 

 orientalis „de Aromatibus" Garciae ab Horto, qui anno 1534 in 

 Indiam navigavit ibique 1563 ilium Goae primum edidit, ne ve- 

 stigium quidem ullius plantae Americanae deprehendimus. 



Praeterea autem etiam servorum Nigritarum commercium in- 

 ter Indiam occidentalem et Guineam, et inter Brasiliam et re- 

 gnum Congo, quod medio fere saeculo sexto decimo jam admo- 

 dum florebat, multum contulerit ad extendendum plantae illius 



