121 
Conductores vero integrae messis duas tertias partes jam rite 
sarcinatas ad urbem Assuncion soluta mercede tradendo, pro labo- 
ris praemio tertiam accipiunt. Omne ita commercium e portu Assun- | 
cion pūblica auctoritate consumitur. Hoc vero commercium quum 
similiter jam Jesuitis constitutum esset, vere est quod statuamus, per- 
vulgatum Theae illius usum imprimis adtribuendum esse Ignatii or- 
dini, quem saeculo praeterito usque dum expelleretur anno 1774, 
maximam scimus obtinuisse auctoritatem in America tunc temporis 
Hispanica et Lusitanica. Atqui soli sunt Jesuitae, qui arbores hor- 
tis prope missiones ex illa consitis arte excoluerunt, vel nostra 
aetate passim superstites. 
Indi Guarani folia e spontanea solummodo stirpe decerpse- 
runt; quae ubique fere in pagorum viciniis se praebuit. Longe 
lateque haec arbor utilissima est distributa et ejus proventum cer- 
tis limitibus describere eo difficilius, quod vel collectores folio- 
rum Mate illam nonnunquam cum aliis quibusdam affinibus con- 
fundere soleant. Attamen a veritate vix aberraverit, qui arboris 
patriam primitivam in Paraguaria et Brasilia australi inter gradus 
30 et 20 lat. austr. statueret , .frequentissimum vero proventum 
inter gradus 24 et 21, in regione unde aquae in magnos fluvios 
Paraguay versus occidentem et Рагапа versus orientem defluunt. 
Tument haec aquarum divortia in tractum colliculosum vel mon- 
tanum (vix alte adscendit), qui e 26° 30° lat. austr. in.21° usque 
porrigitur septentrionem versus, benigno coelo fotus, fontibus irri- 
guus, in aspera cacumina vix usquam assurgens, camporum ‘et 
virgultorum virore varius, eo densiore saltu frondescens, quo pro- 
pius Tropico circulo. Exsurgit haec regionis spina austrum ver- 
sus in Serram Amambuhy, boreali continuatione in Serram 
Maracajú, cujus Matė inter fluviorum Chichuhy et Ypane fontes 
tamquam optima et opulentissima celebratur; sequitur septentrio- 
nem versus Serra Caa-guazü, i. e. silva magna, quae e spis- 
siore saltu nomen habet. Et in eo montium $ractu transverso, qui 
fluvio Parand obstructus formidabiles cataractas Salto Grande 
de sete Quedas efformat, arbor theifera abunde provenit. Quae 
utili stirpe abundant loca et regiones Yerbales hispanice, Er- 
vaes lusitanice dicuntur, quarum in ipsa Paraguaria jam nostra 
aetate Yerbales de S. Rosa, de S. Miguel, de S. Estanis- 
lao opimos theae fontes praedicantur, alia ut taceam, in australi 
fluvii Uruguay coufinio Ervaes de Хосига. 
'Thea adparatur hoc modo: Homines quidam versati (Prac- 
ticos) jam multos per annos in hoc negotio exercitando proficis- 
cuntur in illas regiones ubi frequentes sunt istae arbores, instru- 
menta, victumque et alia praesidia in mulis secum portantes. Ubi 
larga expectanda est messis, rudes aedificant tabernas (Ranchos). 
Sunt haec tuguria 50—60 pedes longa, nil nisi tectum aut caespite 
gramineo aut frondibus confectum, postibus innixum, ad latera aper- 
tum, quibus pro cubiculo, culina et horreo utuntur. Juxta vero ех- 
truitur Barbag ua: tabulatum robustioribus perticibus et asseri- 
bus cellae semirotundae instar compactum, ad desiccandas frondes, 
Solum detersum supplosione laevigatur in pavimenti speciem, quod 
medio ignem excipit, sed trans tectum quaquaversus 6 — 8 pedum am- 
bitu extenditur in aream, ubi folia tosta baculis a ramis separantur 
et praeparata Maté in sarcinas colligitur. Operario denique, qui 
omni negotio praeest (Uru), ut exsiccationem cominus inspicere 
possit, alia contabulatio, quasi alta sella extruitur. His omnibus 
praeparatis, singuli singulis diebus exeunt mane per agros arbores 
quaesituri. Quantum quisque potest portare frondibus desectis vel 
discissis iisque supra leni igne leviter tostis, fascem tergo imposi- 
tam confert ad вереш Barbagua. Ad frondés semitostas facilius 
transportandas útuntur rete quadrato 4—5-pedali e loris corii bu- 
- balini, et multi pondus 300 librarum simul apportant. Jam nunc 
ILICIS PARAGUAYENSIS HISTORIA. 
122 
| rami una cum frondibus Barbaguae impositi accenso igne majori 
torrentur. Opificis est, ut folia probe tosta recentibus mutet, 
fumum arceat, ab ingruente imbre ea defendat, madefacta denuo 
exsiccanda curet. Ца uno igne pondus 50—100 Arrobarum exsicca- 
tur. Quo facto igneque remoto in foco calidaque area antea pur- 
gatis feriuntur rami baculis ut decidant folia. Hoc negotium per- 
ficiunt ipsi ii qui theam secant adjuvante puero (Guayno), qui 
pro mercede accipit uniuscujusque quem mundavit fascis libras 
foliorum vicenas quinas. Folia hoc modo de ramis decussa et 
satis tosta infunduntur in saccos amplos e corio bubulo confectos 
(Tercios, Surroés), quorum anguli quatuor superiores toti- 
dem scipionibus in terra compactis На айх! sunt, ut saccus 
magnum queat sustinere onus. Foliis baculo firme impressis fora- 
men consuitur. "Thea jam plane quidem adparata tum demum ad 
usum apta censetur, quum plures menses inveteravit. Hi sacci 
septem octove arrobas (librarum viginti quinque hisp.) solent 
continere. 
Saepe magnae copiae ita adparatae in terrae partibus inte- 
rioribus consulto sex menses jacent, donec mercatura efferuntur. 
In colligendo et transportando , quod adjicimus fieri per mu- 
los, quibus imponuntur bini sacci, id potissimum | spectandum 
est, ne humida fiat thea, quo facto mox amittit. gustum dulcem 
nec potest adhiberi ad potandum, sed tantum modo ad comparan- 
dum atramentum aut tinguendam fusce lanam gossypinam, cui rei 
haec species non minus est apta quam Xex Macoucoua Aubl. et 
aliae species in Guyana et Brasilia amazonica. Neque vero utique tam 
accurate theam illam adparant, ramusculis saepe et ligni partibus 
a foliis hon sejunctis aut totis quoque ramulis una cum fronde 
colligatis; quae theae species ita est comparata, ca deterior habe- 
tur atque nomine Yerba de palos (herba lignosa) dimidio pre- 
tio venit. Si contra frondes diligentius separantur a ramusculis 
aliisque sordibus, si in mortario contunduntur atque etiam cribro 
crassioribus filis aeneis perfricantur, quo facto media quoque folii 
costa relinquitur, altera et melior evadit species, quae Caa- miri 
i. e. herba parva appellatur. In ipsa specie Caa- miri duae dis- 
cernuntur, electa et firma (fuerte). Si prima modo foliorum ger- 
mina, quae textura teneriore et subrubro colore nec dum adulta 
in summo sunt complicata, in usum convertantur, existit inde spe- 
cies suavissimi saporis et maximi aestimata, quam incolae vocant 
Caa-cuyo. lllarum altera maxime in Chili, Peruviam et re- 
giones Quitenses evehitur, priorem potissimum donsumunt provin- 
ciae fluvii La Plata. Tempore praesenti fere 50000 arrobas quo- 
tannis in Argentinae provinciis consumi et e Paraguaria 80000 — 
90000 valore 360000 uncialium (Thaler.) hispan. exportari*) com- 
putant. Medio saeculo praeterito arroba constabat in silva ipsa 
binis modo florenis, in urbe Assuncion quaternis florenis **); 
ж) Thomas Е. Page (La Plata, the Argentine Confederation and Pa- 
raguay, New York 1559, 8°.) auctor est, Hispanorum sub regi- 
mine ante bellum civile quotannis 8,000,000 libr. exportatas esse, 
et anno 1854 e civitate Assuncion 95,676 arrobas (p. 239. 243.). 
Idem auctor p. 137. iconem tradit, qua „herbae“ praeparatio de- 
monstratur. 
**) In Diego de Alvear Historia Missionum forsan versus annum 1750 
conscripta (Angelis Colleccion de obras y documentos relativos a 
102.) 
habentur: En el Uruguay vale una vaca 10 reales, 5 varas de 
Historia de las prov. del Hio de la Plata, T. IV. p. haec 
algodon ó 1 arroba de yerba; en el Paraná 12 reales, 6 varas 
de algodon à 1'/, arroba de yerba; en el Paraguay 4 reales, 1 
vaca 0 3 arrobas de yerba. Hoc tempore in omni America meri- 
dionali quotannis 5,000,000 libras consumi, а quibusdam aucto- 
ribus (e. g. Meyen, Reise um die Erde) aestimatum est, et recentior 
- 
