123 
nune pretium multo est auctum. Homo hujus potus amans quoti- 
die unciam consumere existimatur. Qui sedulo in labore versatur 
singulis diebus quatuor arrobas ad duodecim et plures potest 
colligere. 
Illa vero aestimatior species non nimis conterenda ‘est in 
pulverem, eum deinde folia gustum odoremque soleant celerrime 
amittere; nam Caa-miri eo est melior, quo magis composita 
est parvis particulis foliorum inter se paribus. Herba ita adpa- 
rata odorem 'spargit suavissimum, sapor autem acerbi quid habet 
atque. me illam delibantem: commonifecit saporis theae lenis quam 
offert Mentha piperita. Dogk1rzmorEBUS , cui inprimis copiosas 
de planta Ша debemus adnotationes; odorem saporemque multo 
dicit бегі meliorem, addita certa copia foliorum et corticis fruc- 
tuum quos profert frutex (Guabira-miri); quam suspicor speciem 
esse quandam Eugen?ae vel Myrciae. Ut examinent mercatores theae 
Paraguayensis bonitatem , parvam ejus multitudinem in palma im- 
ponunt inque illam inflant. Majori ejus parte avolante, eam ut- 
pote nimis tostam ideoque optimis orbatam viribus censent mino- 
ris; magna vero parte propter ponderosas particulas, quas conti- 
net, in manu relicta, multum illa aestimatur. Hauritur thea Pa- 
raguayensis aut nulla re adjecta, aut saccharo condita, illud faciunt | 
homines de plebe et Indiani, hoc nobiliores et-qui sunt e gente 
Hispanorum oriundi; quo calidior eo jucundior his gentibus, ita 
ut ex Europa advenae moris ignari adusta his deliciis labia male 
accipiant. Diverso modo bibunt infusum hujus theae modo e cornu 
bovis, modo e patera facta e fructu Cucurbitae Lagenariae aut Cres- 
centiae Cuietae: homihes nobiliores utuntur pateris argento belle 
eleganterque exornatis*). Ejusmodi scutellae potionis, quas vulgo 
Brasilienses nomine Cuia appellant, in Bonaria vocantur Maté, 
unde potus ipse nomen duxit Yerba de Matė. Solent theae quan- 
tum implet cochlear cibarium, injieere in pateram, quae sex fere 
vel octo continet scutellas, ex quibus apud nos hauritur calda Ara- 
bica, deinde infundere aliquantum aquae frigidae et si quis vult 
reddere eam dulcem, simul saccharum. „Erva“ non semel solum 
sed bis.aut ter aqua calida infusa potum praebet. Foliis liquore tur- 
gescentibus, vasculum aqua férvidissima impletur, quo facto thea 
est adparata, quae non bibitur, sed per calamum (Bombilla), cui 
‚ imo adhaeret colum globosum, exsorbetur, ne frustula quae natant 
in infuso una deglutiantur. Hac fistula homines humiliores natu 
utuntur lignea aut facta e valida festuca vel arundine; apud no- 
biliores opere vimineo est ornata aut. mero, argento composita. 
In ampliori societate vasculum theae impletum circumfertur ex or- 
dine, singuli bibunt vel sorbent ex eadem fistula neque exiguum 
viri existimant gratae benevolentiae documentum, si illis femina 
porrigit а suavi ipsius ore arundinem. Theae non nunquam ad- 
misceri solet suceus mali aurantii vel citrei, id quod suavissimum 
esse expertus sum. In circulis politiorum hominum hodie singulis 
fistulae vitreae praeberi coeptae sunt. 
Dossirzuorerus adnotat qui Indiani nimis immodice fruantur 
illo potu, in eorum stomachis similes formari globos bezoarticos, 
atque uti constat in cervis, rupicapris, guanaco aliisque bestiis ru- 
minantibus. Thea ubi est frigida facta ac diutius supra foliis con- 
stitit, nigrescit evaditque noxia. 
. ‚ 
peregrinator (L. B. de Bibra, die narkotischen Genussmittel, p. 102.) 
15,000,000 libras quotannis a 10,000,000 hominibus bibi prae- 
sumit. 
» 
*) Vasa, quae huic usui inserviunt delineata invenis in Hooker Lon- 
don Journ. of Botany I. (1842.) t. 2. et in Page libro laudato (La 
Plata etc., 1859.) р. 227. : 
ILICIS PARAGUAYENSIS HISTORIA. 
| 
124 
Hujus theae vires quas exercet in organismum corporis ~hu- 
mani, multae quidem sunt comparandae cum illis quae apparent 
in genuina thea sinica aut potu Coffeae arabicae, quae omnes 
principio Coffeinae pollent in nostra Ilice quoque obviae; neque 
spectatu est indignum, qui populi habitent in diversis terrae regio- 
nibus, qui diversissima sint conditione ac diversissimis moribus, 
illos nihilosecius convenire in utendis his rebus, quae organismum eo- 
dem modo afficiunt, licet e diversissimis oriantur plantarum familiis. 
Primum igitur animadvertendum est, theam Paraguayensem 
pariter atque alia principia incitantia, uti opium, pro natura sin- 
gulorum hominum ac copia qua hauritur vario modo afficere cor-' 
pus. Homines torpidi et languentes excitantur illa et omnia vitae 
momenta accelerantur; contra qui extructi sunt nervorum syste- 
mate admodum mobili ae nimis facile irritantur, tranquilliores 
fiunt eorumque actiones organicae exaequantur magis, quin adeo 
consopiuntur quasi et ad sommum invitantur. Quod idem constat 
animadverti in thea sinica, quae cum aliis vel exiguo haustu faciat 
insomnia, aliis est necessaria ne somniis quiete priventur.- 
In universum videtur statuendum , theae illi leve inesse quod 
nervos excitet principium , quod inprimis moderatur actionem cutis 
et lenem profert sudorem. Renum quoque actiones erigit thea 
Paraguayensis, ас non vehementius aut saepius hausta adjuvat 
alvum. Ad redintegrandas vires nimia corporis motione defatiga- 
tas et sitim sedandam calidis diebus praecipue infusum frigidum 
collaudatur, quo saepenumero utuntur Indiani in itineribus haud 
raro molestissimis , ий Ш qui in Peruvia habitant Indiani et ad 
flumen Amazonum fruuntur Erythroxylo Coca (in quo nüper cl. 
Niemann novum alcaloideum, C ocainam, detexit). Quod de hac 
herba praedicatur, famem sopire; id nonnulli quoque de nostro 
potu paraguariensi laudant. 
Jam de chemica constitutione pauca afferamus. Primus in 
eam investigavit Е. B. Trommsporrr, 1836 (Annalen der Pharmacie, 
XVIII. p. 89). Postea cl. J. Srennouse demonstravit (a. 1843. in 
Annal. d. Chemie u. Pharmacie, XLV. p. 368), idem principium 
alcaloideum cui Coffeae et Theae virtus principalis debetur, ideo 
Coffeina aut Theina appellatum (quod frater meus THEODORUS e 
pasta Guaraná ellicitum Guaranina vocaverat), theae paragua- 
riensi subesse. Ulteriora protulerunt cl. RocHLEDER (1848. L с. 
LXVI. р. 39) et Lexosre (1850. in Journal de Pharmac. et de 
Chimie, Sér. Ш. T. XVIII. p. 199), male tamen Psoraleam glan- 
dulosam L. pro stirpe matre praedicans. 
Aliae stirpes congeneres: Ilex theezans, diuretica, sorbilis, 
domestica, pseudothea, medica, conocarpa et Villaresia mucro- 
nata, quae in Brasilia nominegCongonha aut Gongonha con- 
funduntur, et virtute et usu Verae J. paraguariensi similes aut 
pares eodem principio pollere videntur dignae, in guas arte che- 
mica ulterius investigetur. 7 
DE USU ALIARUM STIRPIUM 
ex his, quos Relssek noster tractavit, ordinibus pauca solum 
notanda habeo. Celastrinearum et Ilicinearum quorumdam lignum 
_ firmum, subtile, tenax pro tornatorum operibus minoribus commen- 
datur. Nigro et fusco tingendo //ices quaedam et Condalia in- 
fectoria inserviunt. Zizyphi Jodzeiro drupas pecudibus gratum 
pubulum cedere, jam el. Reissex supra adnotavit, de physiognomia 
Rhamnearum verba faciens. Zizyphus Jujuba solerter culta Juju- 
bas profert iis ex India orientali non ignobiliores. Discariae fe- 
brifugae extractum e cortice paratum amarum, tonicum, febrifu- 
gum, in molestiis digestionis et in febri tertiana a medicis Rio 
Grandensibus summopere collaudatur. Cfr. Martii Syst. mat. med. 
Veg. Brasiliensis. Martius 
AAA 
