2 HERBARIIAMBOINENSIS 
vifus, qui ex vetuftis ac deciduis componitur foliis, 
nec completum efformat circulum, fine ullis latera- 
libus ramis usque ad trunci verticem ; Arbor ftatim 
a prima juventute naturalem habet trunci craffitiem , 
quum fpithamam aut pedemtantum fit alta, & quum hic 
juftam acquifiverit craffitiem , tali modo excrefcit in 
altitudinem fexaginta, feptuaginta, octoginta & ultra 
pedum, plurimae tamen vix excedunt altitudinem fe- 
xaginta pedum , non perpendiculares funt hae arbo- 
res, fed paulo inclinant , ac fi lapfum minarentur, 
vel haftas incurvas referunt; quum nulla tamen in 
trunco obfervetur curvatüra, excepta ea, quam ple- 
rumque paulo fupra radicem habent, & per quam ar- 
bor eo inclinat, quaeque efteo loci, ubi ul- 
tra duos pedes eft craffa, reliqua trunci parte rectam 
habente lineam. 
In vertice rami in orbem jun&i extenduntur, adul- 
tiores nempe inferiores, & oppofiti, atque ad dimi- 
dium dependentes, juniores vero oblique eré&i : Ho- 
rum omnium ortus in trunco conne&itur , uti radii ro- 
tae fibi invicem ar&e ad centrum junguntur , ibique 
firmum conftituunt caput. Folia haec ad fuum ortum 
funt fpithamam lata, poftea fubito conniventia, re- 
liqua eorum pars tantum pedem & ad finem vix bra- 
chium craffa eft, a duodecim usque ad fexdecim pe- 
des funt longa, ad inferiorem atque internam partem 
foliorum rachis eft femi-excavata inítar canalis, ubi 
ab utraque. parte ad foliorum ortum ora acuta eft, 
uae ad finem fenfim magis fit plana, ab infima vero 
eu extrema parte rotunda, Fo , atque aequalis. 
Horum materies non eft lignofa, fed fungofa, tenax, 
atque juncea, immo fere herbacea , ita ut ab aliis 
ne non rami, fed folia, & proprie foliorum 
alae vocentur; rami hi, fi virides fine, terne aibi- 
cant, & herbacei funt, fi veruftiores atque e 
funt tenaces atque filamentofi , externe quidam viri- 
des funt, quidam vero flavi.  . 
SCHER 
Quisque ramus in fuo ortu ad extremam ejus par- - 
tem fibi accumbentem habet pilofum quendam con- 
textum inftar lintei eraf, ac ventofl, ad femipedis 
longitudinem, qui in adultioribus ramis feparatus eft, 
& dependet , lingua Malaicenfi Torremaas vel Runut 
dicta (cujus reliqua nomina poftea defcribuntur) Rami 
hi per tres aut quatuor pedes ab eorum ortu funt 
did reliqua illorum pars inveftitur longis anguftisque 
foliis rachi fuperius defcriptae annexis, quae optime 
cum Carice conveniunt : Sunt enim tres & tres cum 
dimidio pedes longa, ultra duos pollices lata, laminae 
enfis fimillima , verum non funt acuta, vel fcabra, 
fed laevia, aequalia, ac firma, fine ullis lateralibus 
venis , fed ex multis filamentis longitudinalibus fub 
exteria epidermide decurrentibus compofita: primum 
flavo-viridia inftar Filicum, dein inftar Graminis viri- 
dia..Folia haec in junioribus ramis ad fummurh primo 
connivent , inftar libri femiaperti, dein erecta expan- 
duntur, ultimo dependent infra ramum ‚ qui chara- 
&er plerumque non eft notatus ab iis , qui arborem 
hanc antea depinxerunt, Sr dila: RS Ln s 
Ita etiam haec folia aliquid peculiare habent, quod 
contra naturam aliorum foliorum eft, fcilicet quod 
firmum ac lignofum nervum per medium decurren- 
tem gerant protuberantem ac flavum , fingulo folio 
infra hunc nervum paululum contra&o , & ad fuum 
ortum dupliciter concreto, ita ut inverfum appareat 
folium , quod etiam arboris commodo infervit : fi 
enim erecta effent folia, tunc depluens aqua ibi fta- 
gnaret, ac nimis gravem excitaret ramis molem. 
Ortus junioris rami cum annexis foliis fequenti mo- 
do perficitur. Ex verticis medio longus ac reétus in- 
ftar cornu erigitur furculus, quietiam fagitta vocatur 
octo circiter pedes longa , Dum inftar fubulae ad 
extremum anguftata, externe obfcure viridis, interne 
pallide flavefcens, quae fenfim fefe in folia albicantia 
explicat, quae tempore virefcunt, Ora peculiariter 
Malabaris dicta, & inter alia Papyri loco adhibetur , 
quem in finem etiam ufurpatur , uti & ad alia etiam 
commoda poftea indiganda. Ex ejus vertice inter ra- 
mos alius eraffus exoritur caulis oblique erectus, in 
mucronem definens, ad medium latiffimus , inftar 
facci feu. vaginae efformatus , rotundo- compreffüs , 
eum duobus angulis, duos cum dimidio, immo tres 
pedes longus , brachium feu pedem craffus, & compo- 
fitus ex cortice craffo, externe obfcure viridi , juxta 
longitudinem ftriatus, qui faccus in omnibus Palma- 
rum generibus latine SPATHA vocatur ad fimilitudinem 
Ehirurgici cujusdam inftrumenti. x . Hie 
Liber I. Caput 1. 
die de oude en afgevallene takken maken, en geen volko- 
men kring Guten, en ‚voorts zonder eenige zyde -takken , 
tot aan "t opperfie vaniden Stam: de’boom zei ftraks van 
jongs af de gewoonlyke dikte zynes Stams, namentlyk van 
een hon o voet: boog, en ale die de beboorlyke bardigbeyt 
gekregen heeft, ryft by-daar mede xoorop , tot de boogie 
van 00, 70, 80, en meer voeten , dog de meefte komen 
niet boven de 6o ; zy flaan niet lood-regt, maar een wey- 
nig bellende , als of zy vallen wilden, of gelyk een half ge- 
velde Pieke, zonder dat men eenige kromte aan de Stam 
ziel „ bebalven dien. bogt.,. dien ze. gemeenelyk boven de 
wortel bebben , en waar door den boom bellende word, ol. 
waar by Tuym twee-voetemdikiis , zynderdeirefb van den 
Stam regt. 
. 
` 
In den top Doan de takken by malkander in-de-rondte uyt= 
ge/preyd, te weten de oudfte, en onderfte over dwers , en 
balf bangende, de jongere febuyns en overeyfid ` Haar al- 
ler voeten ftooten in deze kruyn t’famen, gelyk de Spaaken 
van eeu rad in de nave , of dompe malkanderen digt omvat- 
tende , en daar door een digten klomp uytmiakende : by baren 
oorfpronk zynze wel een (an breet , dan daar na Jchielyk 
toevallende , zoo Matt de refb-maar veer: been y. en Aant 
voorfie omtrent een arm dik, ván twaalf tot zeftienvocten 
lang , aan de bovenjte of binnenfte zyde-xynxe' balf-bol , 
gelyk een geut, met een foherpe kant te weerzyden „-daar 
de bladeren ftaan, na-wooren toe-allenxkens vlakker , aan 
de onderfte of buytenfle zyde rond , kaul' en effen: Dezer 
Jubflantie is geen regt bout, maar voos , taay en: biesag- 
tig 3 ja Jebier kruydagtig , daarom zy by andere Autheu- 
ren gene takken , maar bladeren , em de eygentlyke bladeren 
vlerken of wieken genaamt werden; aan de groene takken 
" van binnen wit en &ruydagtig , aan. de drooge dradig en 
E Ë 
EEn 
ERE ansa. 
e groen, zommige geel. 
Er x 
Yder tak beeft by zyn oorfpronk , aan de büytenfte zyde, 
digt tegen bem aanleggen een bairig geweef y gelyk ydel en 
grof linnen , ter lengte van een en een balve voet „’t welk 
aan de oude takken afgezondert en: wat afbangt:, in ’t 
mak da genaamt Torremaas, (zyne andere namen vind 
men ‘bier na befchreven) , de takken zyn-drie of vier voeten 
van baren oorfpronk kaal en bloot, de reft aan Wederzy- 
den bezet met lange fmolle bladeren aan: de woorfchreve 
Jmalle kanten flaande , die men beft met bet Snygras ver- 
agnes want zy zyn drie, en drie eneen balve voeten 
ang, Tuym twee duymen breed, de Kling wan een degen 
gelyk, dog zy zyn niet /nydende , nog ruyg, maar Ka 
glad en ftyf, zonder eenige zyde adertjes , maar met veele 
draden , die onder de buyrenffe buyd in de lengte looper, 
eerft geel-groen als Paaren, daar na gras-groen. Aan de 
jonge takken ftaan ze boven den tak wat amen. luykendei, 
gelyk een half geopend boek, daar nare -wytgebreyd, ten 
laatfien bangen ze beneden welk kenteken gemee- 
nelyk niet: merkt: 3 die bem voor ‘deezen 
uyigeteekent be bben. 
EE EE 
Gs * S Lao j 
. Zo bebben deeze bladeren nog iets byzonders en tegen 
de natuur van andere bladeren, namentlyk een ftyve boutag- 
tige Zenuwe, die ddor de midden loopt , boven uytpuylende 
en geelagtig , xynde ieder blad beneden deze Zane een 
weynig t’famengeboogen , en by den oorfpronk dubbeld 
t'famen-gegroeyd, 206 dat ze verkeert Jcbynen te flaan , 
"t welk egter den boom tot gemat dent 7 avant 200 ze op- 
waarts geboogen [Londen , zoo zoude bet Regenwater daar 
in blyven flaan , en de takken te-zeer bexwaaren. ar 
. Den oorfpronk van een jongen tak met x ı bladeren ge- 
Jcbied , of it aldus ; uyt bet midden van de krinn komt een 
lange regte Scheut of boorn voort, men noemt bet ook een 
Ji yi by de acht voeten lang , van vooren toegefpitft of fpits 
toelopende als een Elfe , van buten donker-groen', van 
binnen ligt-geel, of flroo-geel „ en breyd zig allenxkens in 
witagtige bladeren uyt , die meter tyd groen worden, in 
' byzonder op °t Mallabaars Ola genaamt , dienende onder 
anderen in plaats van Papier, om: daar op te fchryven:, 
en tot meer andere dingen, als bier na zal gezegt worden. 
Uyt deszelfs kruyn tuffcben. de takken komt een andere dik- 
ke est voort, ‘eyes overeynd flaande en van agter en 
vooren tocgejpit/t , in de midden breedft , als een zak of 
Jebeede geformeert , uyt den ronden plat gedrukt , met twee 
Kanten, twee en een balf en drie voeten: lang , een arm of 
been dik, en gemaakt uyt een dikke buydt van buyten don- 
ker-groen, in de lengte geftreept, welken zak men aan alle 
Palmgeflagten in ’t Latyn Spatha noemt, na de gelykenis 
van een zeker Chirurgyns Inftrument. „Dit 
* 
ger x 
se zás 
