4 | HERBARII AMBOINENSIS 
fcripti adneGtuntur, verum ab iis liberata ac denu- 
data nux poliri poteft in fplendentem & eleganter 
nigricantem colorem, uti in Europam faepius adduci- g 
tur in Cyathi formam exftruêta. Hic nucleus , feu 
nux interna longe aliam praebet figuram in adultiore 
quam in prima aetate, quum oblonga eflet, fed jam 
rotunda facta, atque inaequalis, & in apice latiflima 
eft, ibique triangularis, a poftica autem parte paulo 
tenuior facta in rotundum definit caput, veficae effor- 
mans fpeciem, vel ollae cujusdam , ad magnitudinem 
capitis infantis, quibusdam in regionibus etiam exce- 
dentem. In anguftiffima ejus fuperficie , ubi pedun- 
culo fuit nexa, tria obfervantur orificia haud aegre 
faciem Cercopithecae referentia, primo enim rotun- 
dum confpicitur foramen, ad digiti minoris craffitiem, 
quod fub caule ponitur ac perforatum eft, atque ejus 
os repraefentat ; fupra hoc duo aliaoblonga inveniun- 
tur orificia inftar femi-plenae Lunae nec perforata, 
quae oculos iftius animalis mentiuntur. Hinc plurimi 
putant aü&tores , nucem hanc denominationem fuam 
in lingua Portugallica accepiffe, verum ftatim in fub- 
fequentibus meliorem ac magis vero accedentem hu- 
jus denominationis originem fubminiftrabo. — _ 
In lioc putamine continetur liquor nobilis , inftar 
lymphae purae , dulcis admodum , frigidus , ac ju- 
cundi faporis, acfi pauxillum facchari aquae foret 
mixtum , quo putamen hoc adeo eft repletum , ut 
nux intumefcat, &, fi recens aperiatur , tanta vi li- 
quor inde exilit , acfi per phon emittatur, & 
tanta quantitate, ut pro duobus fufficeret liquor ho- 
minibus : quodque mirandum eft, fi apertam infpi- 
cias, videtur tamen adbuc plena liquore , indicio , 
quod antea ultra tonum fuerit extenfa, nunc autem 
relaxata: Hoc autem intelligendum eft de nuce adul- 
ta feu completa, cujus tamen putamen adhue eft 
molle, ac cartilaginofum , quodque pauca hactenus me- 
dulla eft repletum, quumsejus lympha fuaviffima eft, 
& aptiffima pro potu cenfetur; quadruplex enim 
hujus obfervatur diverfus fapor pro diverfa aetate , 
in nuce enim juniore liquor eft dulciffimus, fed pau- 
lulum falfus ; in adulta, fed adhuc tenera, quae pro- 
prie Calappa Muda vel Moeda dicitur , memorati & 
optimi eft faporis; in veteri vero , cujus putamen jam 
eft offeum, aufterus atque acidus; in vetuftiffima ite- 
rum dulciffimus, ac rancidus, fed ineptus pro potu. 
Internae defcripti putaminis fuperficiei adcrefcit 
- fubftantia quaedam albicans, feu medulla, eodem fere 
modo, ac tartarus cadis, que in junioribus nucibus, 
uarum putamen molle eft, pennae anferinae cras- 
itiem habet, quaeque eft pellucida inftar: glaciei , 
mollis, ac mucaginofa , quae ex manu fofbillari po- 
teft, tempore autem haec excrefcit ad digiti minoris 
craflitiem , albiffina, dura, ac cartilaginofa, inftar 
Corylorum recentium fructus , cum quo etiam fapore 
convenit , fed dulciore atque humidiore : Medulla haec 
in vetuftiffimis nucibus adeo indurefcit, ut non nifi vi 
dentibus conteri queat, vocaturque Nucleus Calappae , 
feu ejus medulla, Malaice [fi € i 
Calappae, quae, fi tenera, ac forbilis, a 
citur Liplap, a Malaicenfibus Calambir. 
junior optime fapit, ac refrigerat, crudus fi comeda- 
tur, qui per cochlear facile a putamine feparatur. , 
vetuftior vero , & induratus ad varios adhibetur ci- 
bos, de quo Caput tertium latius agit. 
uo nux fit vetuftior, eo durior ac craflior fit nu- 
cleus, donec digiti acquifiverit craffitiem , tum definit 
crefcere, ac fuperfluus liquor marcefcit, atque muta- 
tur in parvum quafi pomum ovale , fimile putamini 
exteriori, pyriforme , externe flavefcens ac rugofum, 
interne album, fungofum, leve, àc fi faccharum fpu- 
mofum effet; dulcis fatuique faporis , & ingrati. 
Parvum hoc pyrum (feu alter nucleus) neutiquam 
in nuce ipfa crefcit , quamdiu ex arbore dependet, 
vetuftiffima licet , fed quum delapfa fit, & peraliquod 
tempus humi ftrata , vel domi affervata, vel aliis fi 
fit fufpenfa arboribus, ut plerumque fit cum iis, quae 
terrae committendae funt , & ubi tam diu aflervantur. 
Illud Latine dicitur Pyrum Calappae, Malaice Tombo, 
& Tomboan h. e. furculus vel germen. Plerumq 
mque Jpruytfel: Het bangt ordinair aam "t boven 
fupremo jungitur orificio, per quod etiam furculum 
emittit brevem, albicantem & conicum; qui Malaice 
Matta, h. e.'gemma vocatur, ac digiti minoris arti- 
culum longus eft. Quum liquor adhuc in nuce fuper- 
eft, hoc conquatiendo obfervari poteft; tempore 
autem 
Liber I. Catut I. 
bolfter vaft bangen, dog daar van gezuyvert kan men ze 
polyften „ waar door ze fchoon zwart en blinkend word, 
elyk men ze in Europa zomtyts tot verfcheyden drinkvaten 
gemaakt ziet. Deze dop of inwendige Noot beeft een an- 
der gedaante in de oude dan in de gebeel jonge, daar ze 
langwerpig was, maar nu is ze rond en buykig, en na de 
Jpitje der vrugt toe op "t breedjt „ en aldaar met een drie- 
hoekige wervels agter loopt ze wat finalder toe in een ron 
boofd , Nader de gedaante van een Blaas of Kook- 
potje , nog al in de grootte van een kinderboofd , in zommige 
Landen ook grooter. Boven op aan "t fmalfte eynd, °t welk 
na den fteel ziet, bebben ze drie gaten , niet qualyk verbeel- 
dende bet aangezigte van een Meerkat ; «vant eer! ziet men 
een rond gaatje, daar effen een pink in mag, regt onder 
den fteel [Laande „ "t welk doorgaat, en den mond verbeeld, 
boven dit zyn nog twee andere langwerpige gaatjes, als 
balve maantjes, en niet doorgaande, de welke willen 
d'oogen van dat beeft zyn. Hier van meenen veele Schry- 
vers, dat deze Noot in ^t Portugeefch haren naam zal ge- 
kreegen bebben , dog ik zal flrax bier na eenen beteren en 
naderen oorfpronk van dien naam aanwyzen. 
n.k 
Binnen deze fchaal is een edel Zap , als klaar water, 
zeer zoet , koel en aangenaam van fmaak , als of "er weynig 
Zuyker onder vers water gemengt was, en daar van zoo 
vol, dat de Noot gefpannen fiaat , en bet met geweld 
daar uyt/pringt , gelyk uyt een [puyte, als men de jonge 
Noot opend, en zoo veel, dat twee Perfoonen een dronk 
daar van hebben konnen: en dat te verwonderen is, als 
men de geopende befchouwt , zoo fchynt ze nog evenwel vol 
te zyn, een teyken , dat ze te vooren gefpannen was, en 
nu wat geflonkenis. Dit iste verftaan van de volwaffene 
Nooten , daar aan de Schaal egter nog week en krakebenig 
‚is, bebbende van binnen effen een weynig were Kiti e 
ji 
wanneer. bet water op t. Smakelykft en beguaamft is om 
te drinken; want men vind "er wierderley maak aan, na 
baar verfcheiden ouderdom; in de gebeel jonge is bet wel 
zoe, dog wat brak; in de volwaffene , dog nog jonge , 
die men eygentlyk CALAPPA Muda of MoEDa noemt, is 
bet van de voornoemde en befte fmaak; in de oude x daar 
de Schaal al been-bard is, is bet wat rinfcb of zuuraglig ; 
in de geheel oude wederom laf-zoet, en daar by góor , met 
meer bekwaam om te drinken. vr 
‚Aan de binnenfte vlakte oan den voorfcbreven dop , zet 
eid witte fubjtantie, of merg , op die manier , .als den 
ynfteen in de wynvaten , zynde in de jonge Nooten, 
waar aan den dop nog week is, omtrent een Penne-/chaft 
dik, doorfchynend, ysverwig, week en flibberig , `t welk 
men uyt der band opflobberen kan; met "er tyd word bet 
290 dik als een pink , Gier wit , bard , en krakebeenig , 
als verfche Hafenooten , die bet ook aan fiaak fcbier hh 
is, dog zoeter en vogtiger: aan de gebeel oude word bet 
zoo bart, dat men bet niet zonder moeyte doorbyten kan. 
Dit Merg word in "t Duy cb: gena amt © ppus- pit , 
in't Latyn Nucleus, of Medulla, in*t Maleyts Mi Ca- 
lapp WE Weed van’ Cala ; als bet nog jong en 
is, noemen ^t de Duytfche Liplap „ maar de Ma- 
om raauw te eeten, latende zig met een lepel eege de 
Jcbaal affchrappen, maar bet oude en barde word tot ver- 
et koft gebrukt , waar van bet derde Hoofdftuk nader 
Hoe ouder de Noot is , boe dikker en harder dit Pit word, 
tot dat bet de dikte van een vinger bekomt, als dan boud 
bet op, en bet overige water wordemet er td verteert, 
en verandert in een Kleyn Appelken, uyt den ronden toege- 
Jpitfi, gelyk de buytenfle fcbaal is, of Peereformig , van 
ur” is "Nes = val spe: xps Spier 
wit, voos, ligt als /chuym-zu ‚van fmaak mi 
"OE wo ume zuyker van ne mal zoet, 
Dit Appelken waft: geenzints in de Noot , doo lang die 
aan den boom bangt , boe oud ze ook word, maar als dexelve 
is afgevallen, en een tyd lang op de gront legt, of in buys 
bewaart , of aan boomen opgebangen word, gelyk men met 
die gene doet, die men tot bet verplanten bewaren dòil. 
Het zelve noemt men in’t Latyn Pyrum Calappa, in "t 
Maleyis Tombo en Tomboan, dat is gewas of uyt- 
j Je gaatje vaft, 
waar door bet ook een wytfpruytfel zend , kort y wit en ke- 
gel-formig , ^t welk men in ^t Maleyts Matta, dat is Oog 
noemt, omtrent een lid van een pink lang; wanneer nog 
al wat water in de Noot is, gelyk men aan t 
gewaar word: met der tyd verteert niet alleen al dit wa- 
ter 
\ 
leyers Calambir; deze jonge pit is zeer fmakelyk, en koel, - 
ente | 
E ame - 
