geg tl mme o 
X. Boek. I. Hoofdft. 
autem non tantum omnis liquor confumitur, fed etiam 
nucleus adeo minuitur, ut nil remaneat, nifi aliquid 
pingue atque oleofum, ac pyrum illud tum omnem 
replet cavitatem , quum omne nutrimentum per de- 
fcriptam gemmam extrinfecus educitur pro forman- 
dis inde fibrillis radicalibus longitudinalibus, quae in- 
ftar vermium albicantium fub gluma ad externam fuper- 
ficiem duri putaminis prorepunt , atque illud retifor- 
mes amplectuntur ; quum pyrum illud etiam exficca- 
‚tur, & fi nux paulo fortius conquatitur, illud ex ori- 
gine fua decidit, & in putamme vacuo auditur, quod 
tum infipidum penitus eft, ac rancidum. Ifta autem 
enfma ulterius excrefeit, ac durum putamen extrin: 
ecus perforat, & furculum novae arboris efformat , 
qui mox virefcit, atque in firma foliola expanditur , 
hic furculus non re&e eo loci provenit , ubi pediculus 
nucis fuit, fed oblique, ac faepe adlatus, unde fi ter- 
rae committatur, ac plantetur, nux femper oblique 
ponenda eft, ut furculus hic rectus excrelcat. ` “ 
Alter ufus Calappi eft, uti fupra indicatum fuit, 
quum fructus inde non defiderentur, fed potum 
inde elici cupiamus , ya fequenti modo acquiritur : 
Primum germen furculi Majang dicti vagina adhuc 
contentum manu fortiter fricatur , unde paululum 
mollefcit, tum funiculis cireum ligatur, ne vagina 
dehifcat ; dein apex abfcinditur ad palmae = 
tudinem , abfciffae parti annectitur brevis canalis 
confectus ex folio Calappi, qui intruditur arundini 
Indicae, feu Bambou , vel, uti in India veteri fit : 
peculiari in ollula continente duas.circiter amphoras: 
Abfciffus hic Majang deorfum inflecti debet, atque tali 
in fitu retineri ramo annexus, tum viginti quatuor 
horarum fpatio exftillat hic liquor, & repletur circi- 
ter bis ifte ollula, vel arundo, tum quotidie lamella 
tenuis illius Majang abfeinditur , ut per novum hoc 
vulnus novus denuo eliciatur liquor, donec totus 
JMajang per hanc abfeiffionem fuerit confumptus. 
„Humor hie inftar aquae limpidus eft, quum primo 
exftillat, dein magis fit ferofus, jucundi admodum fa- 
poris, ac dulcior eft, quam liquor nuce contentus - 
rata acredine linguam afficiens, vel uti Pi. Scaliger 
epide dicit, potatur fapore & a@uofitate, quo irrita- 
tionem illam intelligit, quum nempe hic liquor ali- 
quamdiu ftagnavit , acrior linguam vellicat, dulcedi- 
nem enim per unicum tantum diem retinet, dein fit 
acidus, ac potationi ineptus. gm 
> Liquor hic Latinis dicitur Vnum Palmeum, Portugal- 
lis Vinbo de Palma, vulgo Vin de Palma > in India ve- 
teri Malabaris Sura vel melius Syra , quod originem 
habet a Perfico vocabulo Scbir h. e. liquor, vel po- 
tus dulcis , qui ex arboribus vel fru&tibus deftillat, aut 
colligitur. "Vel ab Arabico | berab vinum , potio , 
Syrupus , Malaicenfibus eft Zoaeca & Towack, 
boinenfibus Tua, quibus vocabulis tamen communiter 
utuntur de omnibus potionibus, quae ex arboribus 
colliguntur. Homines autem , qui eas colligunt ac 
praeparant, dicuntur Portugallico nomine Tiffadores , 
atque opus ipfum Tifar ` noftratibus Belgis Den, 
ad quos ufus hic potus adhibeatur, vide infra apite 
tertio. dU. ; 
Lignum hujus arboris multum ab aliis differt li nis, 
nullum enim p SCH corticem, fed, uti jam 
dictum eft, fibi invicem arde jungitur, externe tan- 
tum corticem quodammodo referens, leve ‚ Cinereum, 
& in certos annulos divifum, qui funt veftigia & reli- 
quiae deciduarum ramificationum. Hi annuli neuti- 
tam totum ambiunt truncum , uti quidam male eos 
elineaverunt, fed tantum pro parte inftar femiplenae 
lunae , ubi tum alter annulus priorem excipit, nullo 
d 
` tamen fervato ordine, nec etiam re&i locantur, fed 
` Oblique in trunco definunt , ita ut adfcendentibus ar- 
borem haud firmum ebeant fulcimentum , prae- 
` fertim iis, qui non adfueti funt: Omnes tamen Indi 
€ , atque excelfàm arborem tam celeriter 
adfcendunt , acfi eam incurrerent fine ullo tamen adju- 
mento. Indi vero aliarum regionum, uti & Amboinen- 
fes, qui non adeo adfüeti funt , illud efficiunt ope reftis 
€x fune confectae , ac pedibus eircumjedtae „qua arbo- 
res amplectuntur ; quod nullus Europaeorum facile 
imitari poteft ;*praeter hanc in dorfo gerunt enfem 
Macbaram dictum Malaicenfibus Parran ‚ tam longum 
ac latum , ut inter confliëtändum loco gladii etiam 
utantur, quo, quum ad verticem arboris pervenere, 
totum 
-Towack, Am- f 
AMBOINSCHE KRUYDBOE K. Eg 
ter, maar ook bet pit word vermindert, zoo dat fer niets 
overblyft, dan een olyagtig fineer, en bet appelken beflaat 
de geheele bolligbeyd, werdende al bet woedfel- door bet 
voorfchreven Oog na buyten gezonden, om lange wortelt - 
jes daar wyt te formeeren , dewelke als witte Pierwormen 
onder de bolfter op de buytenfte vlakte van den barden dop 
kruypen, en dezelwe Nets gewys omvangen, wanneer bet 
Appelken ook wederom indroogd, en als men de Noot wat 
hard febut , van zyn oorfpronk afvalt, en in den ledigen 
dop rammelt, zynde alsdan gantjch onfmakelyk en garftig. 
Het voornoemde Oog groeyt al verder en dringt door de 
dikke bolfler naar buyten toe , makende een fcheutje voor 
den nieuwen Boom , "t welk [Eraks groen word , en in 
flyve blaadjes zig verdeelt. Deze Jebeute komt niet regt uyt 
op de plaats , daar den feel geftaan beeft, maar Jebuyns, 
en dikwils geheel ter zyden, daarom men in t verplanten 
de Noot altyd febuyns leggen moet , op dat dit fcbeuije 
overeynd’ fta. 
Het tweede gebruyk van dezen Calappus -boom is, als 
geregt, wanneer men geen vrugten daar van bebben , 
maar dezelve tot drank gebruyken wil „ den.welken men on 
de volgende manier bekomt : “Het eerfte uytfpruytfel van ^t 
Aaen Majang genaamt „ nog in zyn fchede befloten 
zynde, word met de band flerk gevreven en geftreken , 
waar van bet een weynig week word, daar na met tou- 
wetjes rondom bexvonden , op dat de Schede niet, en fplyte : 
alsdan Juyt men de fpitfe af omtrent een band breed lang ; 
aan bet seneden eind bind men een kort geutje van een 
Calappus-blad gemaakt , en fleekt bet zelve im een Bam: 
boes of Indiaans Riet, of gelyk in oud Indien ge/chied , 
in een Be, potje, omtrent een paar kannen nats bou- 
dende. en afge/neden Majang moet men nederwaarts 
buygen , en in die poftuur waftbinden aan een tak, 200 
druypt in een etmaal bet voornoemde riet of potje ten naaften 
by twee reyfen vol, dagelyks een dun febyfje van de Ma- 
jang affnydende , op dat door de nieuwe wonde » nieuw 
zap uytgelokt worde , tot dat bet gehele bloeyfel door dit 
ifc dip oci is. Deze vogtigbeyt is mede klaar, 
ais water , ais zy eerft wytkomt, maar word daar na 
ZE, mede zeer fmakelyk, en zoeter dan»bet water 
in de Noot, met een aangename Scherpigheyt op de tóngé 
bytende; of gelyk Jul. Scaliger aardig zegt, by word 
gedronken met Wasik en kragt: waar door by dat kooken 
verflaat , namentlyk, wanneer dit water een weynig ge- 
Jan beeft, en op de tonge Jcberper word , maar zyn zoe- 
tigbeyt behoud bet niet boven dien dag , want daar na word 
bet zuur, en tot bet drinken onbequaam. 
Dezen drank noemt men in ^t Latyn Vinum Palmeum , 
in °t Portugees Vinho de Palma, en in 't gemeyn Vin 
de Palma, in oud Indien opt Mallabaars Sura , of beter 
SY; K nis KA bet Perfiaanfche Schir , dat is zoe- 
ten drank , of zap die u t eenige boomen of vrugten loopt 
of getapt word; of van Arad Sehe WYN , uut 
jroop: in't Maleyts Loacca en Towack, in t Am. 
boins "Tua, welke namen egter ook gebruykt worden, in 
"t gemeen tot alle dranken, dewelke men uyt boomen tapt. 
De perfoonen , die bier op afgerigt zyn, noemt men bier te 
Lande met een Portugeefe naam Tiffadoros s; en bet werk 
zelfs Tiffar , by onze Duytfche tyferen: waar toe dezen 
drank verder gebruykt werd, ziet bier na Hoofdftuk 3. 
Het bout van dezen boom oerfcbilt veel van andere hous 
ten, want "t beeft geene afzonderlyke Jcborffe „ maar is, 
als gezegt , al te maal aan malkander vaft , alleenig van 
buyten een weynig na een fchorf]e gelykende, ligt-graauw, 
en in zekere trappen verdeelt , age de voet/tappen of (toe. 
len geweeft , daar op de afgevallene takken cafe bebben. 
Deze trappen omvangen geenfints den gebeelen Zen, ge- 
lyk bem zommige qualyk afteekenen , maar al eenlyk een 
fuk weegs of balvemaans gewys , en bout daar boven aan 
de ander pe weer een andere trap, dog in geen precife 
ordere, Zy zyn ook niet wWinkelregt met FE ag maar 
loopen fchuyns afs zoo dat men in "t klimmen geen groote 
vaftigbeyt daar op bebben kan, voor die geene die het niet 
gewent zyn. Evenwel alle de Indianen van Water-Indien 
beklimmen deze e en fleyle boomen met zoo een wonder 
bare vaardigheyt, dat ze /chynen dezelve op ie loopen zonder 
eenig ander bebulpmiddel , dog de Indianen van andere Lan- 
den, als mede de Amborkeejen > die ’t nog zoo wel niet ge- 
went zyn, doen zulks met een {trop van een touw aan de 
voeten te binden „waar mede zy de boomen omwvattén , "t welk 
bun geen Europiaan ligt kan nadoen „ daar en boven dragen 
ze nog op den rugge een Hommes , in 't Latyn genaamt 
Machaera , in EE Parrang , zoo groot en breet, 
3 dat 
