6 HERBARII AMBOINENSIS Liber I. Caput I. . 
totum racemum nucibus onuftum graviffimis circum- dat ze bet zelve in "t vegten ook voor zwaarden gebruyken 
cidunt, quem ope funiculi demittunt, fi nuces fint kunnen, «vaar mede zy in den top komende den. gebeelen 
juniores, ac potionibus aptae, alias enim per altum rank met die zware Nooten affnyden , dewelke zy met een 
lapfum dehifcerent , vetuftiores vero nuces dejiciunt touwtje aflaten , zoo zy nog Jonk zyn , en tot drinken ge- 
tantum: Tigfadores , qui bis de die hanc adfcendunt bruykt zullen worden, want anders zoudenze van den 
arborem, ac per aliquod, tempus ibi morantur ad li- hoogen wal berfien, maar de oude Nooten later. xë Jiegts val: 
quorem inde colligendum', majori fulcimento pedi- len. De Tiffadores , die dagelyks dezen boom tweemaal 
bus indigent, hi ergo incifiones quasdam faciunt in beklimmen , en een tyd lang daar op Jtaan, om den drank 
trunco ad diftantiam trium circiter pedum, nunc hac af te nemen, moeten wat meer vaftigeyt voor hare voeten 
nunc altera trunci parte, in quibus pedes fuos figunt: bebben, deze dan kappen eenige keepen in*aen ftam omtrent 
In India veteri circumligant craffos funes trunco ad drie voeten van malkanderen, dan aan d'eene dan agn-d'an- * 
fimilem diftantiam, quos clavis infuper firmant, tum- dere zyde, daar in ze de voeten zeiten kunnen: In oud In- 
que adfcenfui faciles funt arbores , fed tantum iis, dien binden ze ook dikke touwen om den ftam in gelyke di 
qui vertigini haud fant obnoxii ; aliis enim fpeetato-, ftantie , die ze nog met fpykers daar in waft maken, en dan 
ribus arduum videtur tantam adicendere altitudinem; zyn ze gemakkelyk te beklimmen s evenwel voor iemand 
hifce vero incolis ultimus memoratus confcendendi die niet duyfelig is, want bet ook den aanfchouwer yfJelyk 
mos penitus eft ignotus. voorkomt , menjcben na zulken boogte te zien klimmen y dog 
| : by deze Inlanders is deze laatfle manier onbekent, 
Mox fub ditto cinereo cortice provenit lignum du- — Straks onder deze graauwe but vint men een bard, 
rum, corneum, ex nigricantibus brevibusac longitudi- boornagtig hout , met zwartagtige en korte draden, in de 
nalibus fibris contextum, quod circa radicem tantae DECH doorregen , t welk omtrent de wortel zoo hard is, 
eft duritiei, ut cuneos recufet, fi non oblique infi- dat de bylen daar van uyt/pringen , als men niet wat fehuyns, 
gantur, durum hocce lignum tres circiter aut quatuor maar regt dwars daar op kapt , dit bard bout is omtrent : 
digitos eft eraflum , fenfim vero ıntrorfum molliuseft, drie of vier vingeren dik, daar na word bet naar binnen 
interna vero fubftantia penitus eft fungofa , leviter allenxkens weeker , zynde de reft niets dan een bros merg , 
fibi mutuo junéta, ac furfum fenfim magis albicat, in dar loffelyk aan malkander hangt. Na boven toe word het 
vertice ad longitudinem trium circiter pedum, ubi allenxkens witter, en omtrent de lengte. van drie voeten, 
ramificatiönes exoriuntur , albiffima eft , ex tenuiffi- regt im den top, daar de takken ontfpringen , is bet fpier- 
mis plurimis fibris fibi incumbentibus conftans inflar wit, van veele dunne vellen op malkander gerolt, gelyk 
codicis papyracei , fubftantia haec tenera admodum een boek papier, zeer teer en mals, van [maak zoet, als 
mollis ac faporis dulcis eft, uti fru&tu$ recentes Co- verfche Haftlnooten , waar van bet hovenfle omtrent drie 
tyli, cujus fuprema pars, tres circiter pedes longa, voeten lang is. Dit ı’famengerolt bout word in "t Latyn 
edulis eft. Interna haecce concreta mafla Latinis Ce- Cerebrum, of Cor Palmae , met een. Griekfe naam Ence- 
rebrum, vel Cof Paimae, & idiomate Graeco tvxépados phalos , in "t gemeen by de Portugeefen , en onfe Natie Pal- 
dicitur, Portugallis vulgo. & noftratibus Palmito & mito, en Palmyt, in 't Maleyts Umput genaamt. 
Palmyt; Malaicenfibus vero Umput. = Plu IA AE Qu KL. eas eo R 
Radix, quo ad magnitudinem, & altitudinem arbo- De wortel, na de grootte en boogte dezes booms, is ge- 
ris, vilis ac pufilla eft, quae eft tantum intricata con- ring, zynde maar een verwarde klomp, en uyt veele, ten 
geries ex multis partim craffis, partimtenuibus,ac ni- deeledikke, ten deele dunne en zwarte vezelingen gemaakt, 
gris fibris conftans, quae ferpentino modo, vel inftar die als wormen of langen diep in de aarde loopen, de byge- 
vermium terrae profunde infiguntur, & adjacentes ru- legene klippen of muuren doorborende. . In deze klomp vind 
pes; vel muros ipfos perforant. In hac congerie nul- men geen regte hoofd-wortel, maar een korten flomp, van 
um notabile invenitur radicale caput, fedbrevis tan- onderen wat kuylagtig ; te weten, zoo als by eerft gefor- 
tum fuperficies inferne inaequalis, talisfcilicet modo meert wierde , doen hy nog aan de Noot zynde , met zyn 
efformata, quali fuit, quum nuci effet juncta, fibrilis witte vezelingen over de boute fcbaal kroop. Aan de jonge 
. fuis albicantibus fupra ligneum putamen fefe exten- boomen zyn Á 
dens: Fibrillae hae fuperiores in junioribus arboribus lig, dog aan de oude gladder. In deze dan beftaat de vaftig- 
funt quodammodo fpinofae, ac pungentes , quae in beyt van zulk een booge boom,, dewelke zoo zwaren laft 
vetuftioribus magis glabrae, nec pungentes. Per has van zware vrugten verdragen moet dat men zig billyk 
igitur tam excelfa arbor fuum acquirit fulcimentum, daar over verwonderen mag. Hoe zwaarder laft dezen boom 
quae tantum onus tot gravium nucum fert, ut merito draagt , boe vafter by wortelt , maar te verwonderen is 
quis hacfuper re mirari debeat. Et quo: magisfit onufta bet, dat die boom, dewelke onbeweegt flaat tegens alle ge- 
haec arbor , eo firmius radices fuas agit: mirandum weld der winden, zomtyts by [lil weer, inzonderbeyt als 
infuper eft, quod haec arbor, quae immobilis penitus 
eft , ac vehementiflimos eludit ventos, aliquando pa- 
cato aére , praefertim poft continuas pluvias fponte 
{ua cum tota radicum mole ita procumbat, ac fi ful- va ruft en fiilte 
mine iéta dejieiatur, ita ut res adverfae cam fervare, welk nis meer ziet gebeuren, 
tranquillae vero ,' ac pa ejus ` um cauffari me ulle en zandige gronden flaan. ` 
videantur, quod tamen nullis faepius accidere obfer- ree 
vatur arboribus, nifi iis, quae locis fabulofis & arefio- © DOES. 
fis progerminarunt. m AES icis eei PU, , e 
Arbor Calappus, unde liquorem collegerunt, fisper Den Calappus-beom , naar bet tyfferen , een ofte twee 
unum alterumve annum naturae committatur, melio- jaren ruft genietende , pleegt daar naar beter vrugten. te 
res poftea femper prodvzic fructus, fi modo per Tiffa- ‘dragen , als by maar dur S Tiffadores ter degen gezuyvert 
dores bene fuerit depurata , incre centibus autem an- word, daar en tegens verandert I scam vrugten in 
nis ipfa mutatur , ut & ejus fructus: truncus enim zyn ouderdom : want den flam word.zeer boog en mager 
altiflime excrefeit, ac gracilior fit, nuces non amplius de vrugte zyn niet meer rond en buykig , den dop tan de 
funt rotundae , fed angulares, nucis putamen'exare- Noot word kleyn ; aan beyde eyni en [pits ‘toeloopende , 
feit, & ab utraque parte connivens, primo acquirit eerftelyk in de grootte van een Cafuaris-ey „daar naar al 
magnitudinem ovi avis Cafuaris dictae , dein Deag: Eee kleynder „ > ` pee ae ae 
ad figuram ovi Anferini , uti infra Capite fecundo im lyk bier na, Hoofdftuk a. in de fesde en fevende foorte be- 
fexta ac feptima fpecie defcribitur: In fuprema ejus p ned word. In zyn hoo ouderdom beginnen de tak- 
fenectute ramificationes etiam fenfim decidunt , ita ken ook af te vallen , zoo WS niets overblyft dan den 
ut tandem nil nifi truncus fuperfit, uti & aliquando blooten fironk, gelyk zomtyts ook de gebeele kruyn door den 
per fulgur tota confumitur coma , quod huic arbori blik/em afgeflagen word, "t'avelk dezen boom dikwils voor 
Brei. ee accidit , ita ut uno momento detrun- anderen zoodanig treft, dat by in een omzien kaal word, - 
In hifce regionibus fruêtus producere incipit anno _ In deze Eylanden begint ly vrugt ya 
aetatıs plerumque duodecimo , ut & quarto, deckt: gaans in "t twaalfde en erin: ee br y 
rarius anno feptimo vel octavo , circiter annum ejus `t fevende en agt/te, omtrent bet dertigfte is by in zyn belle 
trigefimum viret , & viget, quod usque ad fexagefimum fleur, en draagt tot in’t feftig fte; maar in andere Landen 
produciturannum, in aliis vero regionibus , utaudivi, werfla ik , dat by bonderd jaren kam oud worden: Ik beb 
ad centefimum extenditur annum : Omnes hujus ar- de deelen van den Calappus - boom wat wydloopig be/cbre- 
boris partes prolixius deferipfi , quum, wena ven, om dat de volgende zocrten zig daar na reculeeren: 
pe- zul- 
f 
