I. Boek, II. Hoofdft. 
ab India Orientali, & per Africam pergamus ufque ad 
Brafiliam , regionem Peruanam , ac reliquas adjacen- 
tes infulas maris ingentis Auftralis , quod Mare Paci- 
ficum vulgo dicitur , & tandem ad novam Guineam 
Indie noftre adjacentem , ubique eam reperiemus, 
uno tamen in loco frequentior ac fertilior eft, quam 
in alio, atque quodammodo differt modo crefcendi , 
ut & in fructibus , prout regiones variant. Ab India 
` itaque Orientali incipientes inveniemus arborem Ca- 
lappum a Decana „atque in omnibus regionibus ad O- 
rientem fitis , eque ac in omnibus infulis aquofz Indie 
dictis, fitis in magno Oceano Moluccenfi, vulgo dicto 
Archipelago de St. Lazaro , quamvis in plurimis illa- 
rum non fponte, fed arte culta crefcat; in Bengala, 
Cormandella , atque Orientali Zeylanz parte vix vel 
raro admodum invenitur, cujus tamen locus ibi fup- 
pletur per arborem LowTARUM didtam. Sine auxilio 
humano crefcit plurimis in infulis, uti & in quibusdam 
parvis infulis ad Favonium fitis, quz a noftratibus inde 
Calappi Infule dicuntur , uti & tales due inculte in- 
fule inveniuntur in Banda ad Favonium tendentes ;in 
Moluccenfibus itidem crefcunt , in Tafuri , atque aliis 
peninfulis , in rupibus inter Sangir ac Siau, aliisque 
pluribus. Non dico, quod ibi fint indigene , fed 
per nuces forte per mare fluêtuantes , & ibidem 
proje&as progerminarunt, plures enim tales in ru- 
pibus in medio maris.fitis crefcunt, que fuam tunc 
retinent naturam, ac fepe in Amboina etiam plan- 
tantur tali modo a juvenibus , qui modo maritati 
funt, hi in matrimonii memoriam, vel alius rei ma- 
gni momenti tales plantant arbores Calappos ad expe- 
riundum, quamnam fortiantur fortunam. Mirandum 
infuper eft, quomodo tantz-arbores talibus in rupi- 
bus, ubi tam pauca terra invenitur, fuum poflint ac- 
quirere alimentum „ac nihilominus fructus fuos produ- 
cere , qui ab incolis certos ad ufus Medicos adhiben- 
tur, quamvis cum arbore minores fint reliquis. 
Sine dubio nulla eft regio , ubi frequentiores occur- 
runt, quam in infulis Maldivenfibus , uti Linfchotenus, 
aliique teftes oculares hoc confirmant , quarumque 
nuces preftantiores habentur reliquis omnibus totius 
mundi , füfpicor tamen hoc erroneum , ac puto fo- 
lummodo id intelligendum effe de ifta Coco ; feu Calap- 
pa de Maldita , vel marina: in infulis Moluccis incer- 
to proveniunt modo, quaedam enim iis omnino de- 
fticauntur, uti Ternata & Tidora, in Amboine vero 
arte Orientali , feu Leytimora circa finum Amboinen- 
em fatis funt frequentes, praefertim ad angulum Nuf- 
fanivz, e contra pauciffime in regione Hitóe , ubi vix 
progerminare poflunt ob Scarabeos Lucanos , qui totas 
arbores perdünt, ac juniora omnia comedunt folia 
ut & ejus cerebrum: Infulz Uliaftrenfes Orienti vicine 
magna eas producunt copia, que toti huic provincie 
oleum fuppeditant; tota Cerama vix eas producit , fed 
prefertim ejus plaga Orientalis , que & plurimum 
inhabitatur. In Chine regno vix inveniuntur, nifi in 
ejus provinciis auftralibus Quantung ac Fockien. 
Arbor Calappus primo amat folum ad litus maris , vel 
ipfi vicinum, ad fluvium aut lacum fitum , folum ip- 
fum debet effe nigrum ,ac fabulofum, inferne humidum 
ac paludofum, & fi huic fabulofo folo nigra, atque argil- 
lofa mifta fit terra, qualis intota fere Boreal Java a- 
ga occurrit, tum precoces quidem ac frugiferz tunt 
arbores, Ted non fenefcunt, fi enim earum radices 
falfum & argillofum tangant folum , computrefcunt , 
ac tum perit arbor: Alioquin plerumque perduntur a 
magnis Scarabeis , qui gignuntur in cerebro, feu me- 
dulla fuperiore trunci, quam fi perforarunt , in con- 
fpectum veniunt, atque porro comedunt tenerum ac 
nondum apertum, feu convolutum folium, quod ufque fy 
ad medium nervum depafcuntur ‚immo ipfum fzpe to- 
tum tenerum ramum, unde fit , ut, fi poftea explice- 
tur talis ramus, magnas exhibeat incifiones ‚ac fi per 
forcipem foret abfciffus; fi vero Scarabzus hic nimis 
profunde in cerebro Palme gignatur , tum diu lan- 
efcit arbor,ac non nifi incifa & monftrofa producit 
olia, & perit tandem. Hunc morbum plerumque 
experiuntur tales arbores , que folo crefcunt arido 
` ac fabulofo, vel ubi antea Calappi quzdam arbores 
fuere exftirpatz , & ibi computruerunt, quz illum pro- 
duxerunt, Scarabzus hic primo eft albus, craflus, ac 
pinguis vermis, feu eruca, quz poftea in dud 
orma- 
AMBOINSCHE KRUYD®BOEK. 
13 
200 men van Ooftindien begint , en over Africa woort- 
gaat door Brafil, Peru, en alle de Eylanden van de groo- 
te Z. Zee, of Mare Pacificum tot aan Nova Guinea (bier 
aan ons Indien palende,) zoo zal men bem over al vinden , 
dog op de eene plaats meerder , en vrugtbaarder „ dan op 
de andere , ook met een kleen onderfcheid van wasdom , en 
vrugten „na de verfcheidentheit der landen. In Ooftindien 
dan beginnende , vind men den Calappus-boom ‚van Decan 
af, febier in alle landen ooftwaard aan, en ook op alle 
eylanden van water-Indien , gelegen in de groote Mo- 
lukze Oceaan ‚in ’t gemeen genaamt Archipelago de St. 
Lazaro, boewelze in veele der zelve niet van zelfs „ maar 
door men[cbén banden geplant , voortkomen; op Bengale, 
Cormandel „ende d’Ooft-kuft van Ceylon vind menze niet, 
of weinig , werdende niet te min aldaar haar plaats be- 
kleed door baren luitenant , den Lontar-boom. Zonder men- 
Jcben toedoen komenze voort op veele Eylanden (zoo ik 
meene) van de Maldivos , van Favaas onbewoonde Z. 
zyde , en eenige kleine Eylanden in °t Z. Weften van daar 
gelegen, die de onze, om die oorzake , Calappus Eylanden 
noemen , gelyk ook zyn 2 woefte Eylandekens int Z. Weft 
van Banda gelegen; in de Molukkes op ’t Eylandeken Taf- 
furis op klene eylanden „en klippen tujJcben Sangir en Siaus 
en andere meer. Ik zegge niet, datze aldaar zonder zaat 
voortgekomen zyn , maar dat er eenige nooten in Zee dry- 
vende, by geval aldaar gekomen , zig alzoo aangeplant 
hebben: want men vind "er veel op zoodanige klippen, in Zee 
fiaande „geplant , die dan bare eygenaars bebouden ,'t welk 
inzonderbeit -onder de Amboinee/en gedaan wort door jon- 
ge lieden , die eerft getrouwt zyn , die ter gedagteniffe van 
haar trouwen , of eenig ander gewigtig voornemen , zoo- 
danige Calappus planten, om te zien, wat voor geluk zy 
daar mede bebben zullen: Zynde te verwonderen , boe die 
boomen op zoodanige klippen, daar zoo weinig aarde is, 
baar voedzel kunnen hebben „ en niet te min vrugten draa- 
gen; die de Inlanders tot zekere Medicyn gebruiken , boe- 
wel die, met baren boom, kleen blyven. 
Buiten twyffelis’er geen lant, daarder overvloediger zyn 
dan in de Maldivifcbe Eylanden , gelyk tion Co 
rabeus Lucanus) dieze aldaar bederven, bet palmyt en 
ram beeft er weinig , en meeft aan deszelfs Ooftboek , daar 
bet ook meeft bewoont is: j^ bet Chineefe de werdenze 
niet gevonden , bebalven weinig in deszelfs zuider Provin- 
cien Quantung,, en Fockien. 
De Calappus-boom bemind voor eerft een grond omtrent 
de Zeekant , of daar niet ver van daan , omtrent een vlak- 
ke rivier , of binne-meer gelegen, den grond zelfs moet 
zwart , en zwavelagtig zyn, van onderen vogtig , ofte 
moera[fig , maar als onder deze zwavelagtige een zwarte, 
en brakke kleygrond komt, gelyk meeft de gebeele Noort- 
kuft van Fava beeft , zoo dragen de boomen wel vroeg , en 
veel , maar werden niet oud; want als de wortelen in den 
brakken kleygrond komen , zoo verrottenze, en den boom 
gaat uit: Anders is haar en plage een flag van groo- 
te kevers, of torren , dewelke groeyen in de berzenen, ofte 
palmyt van den ftam, "t zelve doorvreeten bebbende , komt 
daar uit, en zet zig op bet jonge , en ongeopende blad, 
`t welk by doorknaagt tot de middelfte feel „ofte jonge tak, 
waar door bet komt, als bet zelve zig namaals uitbreid , 
dat bet groote kerven vertoond , als ofze met een fchere 
dewars doorfneden waren, maar als deze Tor te diep in 't 
palmyt groeid, zoo doet by den boom langen tyd quynen, 
niet dan gekerfde , en mismaakte bladeren voortbrengen , 
en eindelyk uitgaan; deze kwaal gevoelen meeft zoodanige 
boomen , die op een dorre en zandige grond ftaan, ofta 
‚daar voordezen eenige Calappus-boomen zyn omgekapt , en 
aldaar biyven leggen „ verrotten , en deze tor voortge- 
gebragt hebben; by is eerft een witte, dikke , vette worm, 
of rupze, dewelke daaf naa in een tor verandert ; dezelfde 
Ba plage 
