14 
formatur Scarabeum. Idem quoque vitium fortiuntur 
vetuftiores arbores Zagu die, fed non ita frequen- 
ter hoc iis accidit. E contra plurime fepe arbores 
celfiffime in altis montibus, fed maritimis , optime vi- 
gentes, virentes, florentes , ac frugiferz obfervantur à 
quæ peregrinantibus magno funt commodo ac folatio 
ad eorum fitim exftinguendam , prafertim talibus in 
locis, ubi nulla invenitur aqua, immo harum lympha 
multo dulcior ac gratior eft quam illarum arborum, 
quz in declivibus ac paludofis crefcunt locis , licet 
he citius progerminent ac precociores edant fructus. 
Hoc obfervavi, quod Calappi arbores , fi arcte plan- 
centur , ne folis radii, & calor illarum radices & nuces 
nimis exurant , letius crefcant , ac vegetiores fint , un- 
de & tales filve optime habentur, que per denfam 
comarum frondem opacz funt. 
Ut arbor Calappus bene plantetur ac propagetur, 
primo nuces vetuftiores & aride aliquot per menfes 
arbori cuidam funt adnedtend@, donec humor inter- 
nus penitus fit mutatus in defcriptum fupra pyrum, 
quod per conquaffationem experiri poteft, fi nullam 
iympham obfervamus amplius flu€tuantem, fed caven- 
dum, ne pyrum ipfum feparetur; fi tum recens germen 
ex fuperioribus proveniat foraminibus , quod per me- 
dium feu rotundum plerumque protuberat , cui etiam 
| pyrum illud netitur , tunc fovea ad pedis latitudinem in 
folo formatur fabulofo, ac mifcetur cinere contofte A- 
dape (quz folia funt ficca & vetufta) in quo tum hec 
plantatur nux oblique pofita, & germen, quod femper 
oblique etiam protruditur , directe clo opponitur, nux 
ad dimidium tantum terra obruitur , ac reliquum nucis 
dorfum per diem tantum tegitur per aliud quoddam in- 
tegumentum , quod appropinquante nocte iterum tol- 
litur. Terra circumjecta femper quodammodo altior 
debet effe locata , ac circa nucem gyrus quidam effor- 
matus , ut depluens aqua ibi ftagnet , uti in Europa circa 
Brafficam capitatam obfervatur. Nux autem oblique, 
uti jam dictum eft, ponenda eft, quia conftanti na- 
ture lege germen hoc nunquam in altum tollitur , feu 
excrefcit, fed femper ad ejus ortum inflectitur, unde 
& plereque arbores Calappi ad radicem angulum 
- formant; e contra fi nuces ere plantentur , truncum 
femper obliquum feu inclinantem dabunt, hinc con- 
ducit tam diu vetuftas nuces arbori appendere, do- 
nec germen ad fpithamam, vel longius propullulaverit, 
& hinc dignofci poteft, quorfum futurus truncus eri- 
ere fefe velit, unde ifta quoque patet cauffa, cur ar- 
or Calappus femper ad radicem inclinet , & nihilomi- 
nus erectus & excelfus ejus fit truncus. i 
Ad arbores Calappos plantandas, ut feptimo jam 
anno fuas edant fructus, fequens requiritur modus , 
effodiatur fovea fesquipedem lata loco humido & 
arenofo, comburatur in ea fat magna Adap quantitas 
pro cineré , imponatur copia fufficiens tenerz ac fil- 
veftris Portulace , Se ipfi exquifita Nux Ca- 
lappa tali, quo fupra dictum eft, modo, ac contegatur 
hec ad ördecim pelea ae annorum 
ad quatuordecim pedum altitudinem exc 
&us producet: Alii vero cum plantant , tamquam arca- 
num ‚fub nuce manipulum contuforum limacum fuppo- 
fuerunt, &, fi junior arbor jam truncum formavit, ejus 
ramificationibus pondus quoddam ap endent, ut melius 
extendere , ac truncus eo citius in altum fefe exferere 
poffet. | 
In regionibus Amboinenfibus arbores Calappi fe- 
rius fuos producunt fructus, duodecimo nem e, vel 
decimo quarto ztatis anno : fed inZeylana, & aliis Indie 
regionibus multo przcocius, quinto ac fextofepe anno. 
Sin iis vero annis nondum exhibuerint fructus , exftir- 
pant incolz arborem , ut radices computrefcant , tum- 
ue codem loco aliam implantant Ca appum , quz per 
i memoratum fructus gerit precociores, ac fre- 
quentiores. e porro cupit,ut arbores cito fint fertiles, 
atque plures dent fructus , manum continuo iis admove- 
re debet,quandoquidem hee prefertim arbor hominum 
curam requirit „atque hinc melius circa edificia proger- 
minat, ubi cineres & alia proje&tilia ad radicem quoti- 
die adferuntur ; folum autem bene expurgandum eft a 
Tape carice, ac zizaniis, quz fub arbore funt combu- 
renda , talis enim flamma , & relictus cinis optime con- 
ducit huic arbori: Ramificationes autem vetuftiores , 
quz ad inferiora inclinant , ac dependent, amputande 
funt ; Runut , five pilofus ille contextus > uti & vetuftio- 
ra 
HBRBARIIAMBOINENSIS 
et, ac fru- 
Liber I. Caput IT. 
plage kweld ook de oude Zagu-boomen , dog zoo zeer niet: 
Daar en tegen ziet men dikwils op hooge bergen, dog om- 
trent de Zeekant gelegen , veel fchoone Calappus-boomen 
jeugdig bloeyen , en vrugten dragen , waar van de rei- 
zende man. een groot gemak beeft, om den dorft te ver! 
flaan „inzonderheid op zoodanige plaatzen , daar geen wa- 
ter omtrent en is, ja baar water is zoeter en aangena- 
mer, dan die op een lagen, en moeraffigen grond ftaan, 
dog. deze wederom fchieten baaftiger op , en dragen vroe- 
ger. Dit beb ik aangemerkt , dat de Calappus-boomen wil: 
en digt by malkanderen ftaan, op dat de zonne en bitte 
baar , bare wortelen, en vrugten niet en raken „dies wer- 
den voor de befte Calappus - bofJcben gebouden , die wegens 
baar digtbeit donker Ei 
Om den Calappus - boom te planten, moet men eerft de 
gebeel oude „en drooge nooten eenige maanden aan een boom 
bangen, tot dat bet binnenfte water geheel en al in voor- 
noemde appeltje verandere , "t welk men aan bet fcbudden 
gewaar kan werden , als men geen water meer boort ram- 
melen, maar bet appelken zelfs moet men niet los Jcbud- 
den , tot datter bet nieusve'wit/pruitzel uit de bovenfle gaat- 
jens voortkome „t welk dan gemeenelyk door bet middel te, 
of rondfte gefchied , waar onder ook bet appelken vafibangt, 
dan maakt men een kuil omtrent een voet wyd „in een zwa- 
velagtige grond , en beftroid die met eenige affche van ver- 
brande Adap, waar in men dan deze noot plant , zooda- 
nig datze wat fchuins komt te leggen , en bet fcbeutje „dat 
altyt fcheef daar uitkomt , opwaarts na den bemel ziet ; 
de noot wert maar half bedekt met aarde , de refterende 
bloote rugge wert flegts met eenige ruigte toegedekt > of over 
dag met een dekpan, en’s nagts ontdekt. De omleggende 
aarde moet altyt wat hooger zyn „ende de noot in een delle 
of it sh erg Joan: op dat bet regenwater daar ront- 
om Baan blyve, gelyk men in Europa met de krop-kool doet. 
Men moet „als gezegt , de noote febuins Planten, om dat, 
door een byzondere eygen/chap..der natuure dit fcheutje 
noit regt opfcbiet , maar altyt yA zyn oorfpronk een kromte. 
maakt „waar door meeft alle Calappus-boomen by baar wor- 
tel ook eem bogt bebben; daar en tegen , die men met bet 
hooft regt over eind plant, zullen een Jebuinze, of voor 
overbellende flam bekomen „ daarom is bet noodig „dat men ` 
de oude nooten zoo lange aan den boom opbangt , tot dat bet 
Jebeutje in de lengte van een fpan , ofte meer witgefchooten 
xy, en men daar aan zien kan , werwaarts den toekomen- 
de ftam zig-tigten wil, Hier uit dan blykt de bovengemel- 
de reden , waarom den Calappus-boom altyt by de wortel 
wat bellende ftaat, en niet te min voor de re[l een regte 
en fteile ftam beeft. 
Om Calappus -boomen te planten, datze in bet 7 jaar 
vrugten dragen , dat gefchiet aldus, mqakt:op een vogtige 
en zandige gront een kuil een en een balf voet breet , . ver- 
brant daar in een goede partye Adap tot aflebe „legt daar 
op een redelyke dikte van, klene y. of ‚wilde porcelyn , plant 
daar op een SE EDER s Op die manier , 
als boven ftaat uitgedrukt , en bedektze ten naaften by met 
aarde, zoo zalze in 't 7 jaar tot de boogte van 14 voeten 
opgefchooten zyn, en vrugten dragen: andere bebben voor 
een zekreet in "i planten; onder de noot een band vol: ge- 
kneusde lantflakken te leggen , en als.de jonge boom nu al 
ech ftam gezet beeft „de takken met eenig gewigt te bezwa- 
ren, op datze bun ter degen uitbreiden > en den flam zig 
daar door te fpoediger opbeffe.. us : 
In de Amboinfche gewelten dragen de Calappus - boomen 
wat laat, te weten in "t 12 en 14 jaar ‚maar op. Ceylon, 
en andere Indiaanfche geweften veel. vroeger , ie ‚weten 
in't § en 6 jaar: want alsze in die jaren nog ni 
Ben ,z00 Kappen de Inlanders den ftam om, laten de wortel 
verrotten , en planten een nieuwen Calappus daar in, de- 
welke dan , door des verftorvenen meft , vrugtbaar gewor- 
den, vroeger en rykelyker draagt. Die verders begeert , 
dat zyne boomen vroeg dragen., en rykelyker vrugten voort- 
brengen zullen, moet.’er de band geduurig aanflaan , de- 
wyl dezen boom inzonderbeit de zorge van men/chen ver- 
ey/cht „en daarom ook "t liefft by wooningen van menfchen 
voortkomt , daar affche, en ander uitvaagzel rondom de 
„wortel gefmeeten word; den grond moet men zuiveren van 
bet lange /nygras en andere ruigte , en dezelve daar onder 
verbranden , want by een ligt viertje , dikwils daar onder 
geflookt , bemint: De oude takken > die beginnen neer- 
waarts te bangen , moet men afkappen , bet Runut , of bai- 
rig geweef , dat van buiten aan de takken bangt , als me- 
: de 
tet. dro, 
