1. Bock. III. Hoofé/t. 
fucceflu propinari poteft: Lympha hæc fi fuerit con- 
fumpta, tum nux in duas finditur partes, atque ejus 
medulla adherens ab interiore putaminis parte per 
cochlear feparatur, que forbillando comeditur , ut 
& etiam molle putamen, quamdiu nondum eft indura- 
tum, fed cartilagineum, que fimul cruda ingeruntur 
vel aceto , fale, ac oleo condita, & inftar Lactucz.ufur- 
pantur, loco Pinanghz etiam mafticari hec poffünt, 
fi deficiat, Siri ac calce preparata, jejuno tamen fto- 
macho haud multum eft ingerendum , quum fzpius 
ftomachum gravet, ipfique diu inhzreat. Indi tamen 
non adeo inde gravantur, quum non ita folent effe 
folliciti, & medulla plus affumunt quam ejus lymphe , 
hane enim plerumque effundunt, Indus enim totum 
fuum prandium ex Calappi fruétu fumit, ex ejus me- 
dulla nempe aut nucleo cum pane ex Sagoe confecto, 
ac pifciculo exficcato conftans, fi vero fint potentio- 
res, coctam Oryzam addunt, ut & potum, fi ipfis libet, 
fuperbibunt. Eum in finem conficiunt lignum quod- 
dam incurvatum inftar aratri minoris formatum , cujus 
fupremz parti adnectunt machinam quandam ferream 
dentatam feu aduncam, Cucuram dictam, huic ligno 
infident tamquam equo , ac nucem apertam huic ferro 
atterentes, ac comminuentes, nucleum minutiffime tri- 
tum ac crudum comedunt , vel fequentem in ufum adhi- 
bent. Mifcent enim hanc maffam aquz,quz filtrata dulce 
exhibet lac, quod Santar ipfis dicitur , cum quo omnes 
herbas, olus , Oryzamac pifces coquunt , quod loco Bu- 
tyri, quo carent, vel uti nolunt ,adhibent. Santar hoc 
ne unam perdurare poteft noctem, fed ftatim acefcit,un- 
de recens femper , quum indigent, reparandum eft. 
Si tritura hzc ex vetuftioribus nucibus fit preparata, 
tum lac illud expreflum ter ifti maffe affunditur , ac 
denuo exprimitur, lac hoc cum certa aque portione 
mixtum ollz inditur, ac coquitur , quod fenfim fuam 
perdit albedinem, ac lympidum fit oleum , quod caute 
er cochlear vel concham tollitur, hoc ita feparatum 
Í denuo coquatur, donec omnis aqua fit confum- 
pta, tum verum acquirimus Oleum “er coctum , 
quod tam clarum, pellucidum, ac dulce eft, ac Oleum 
recens Olivarum, fed rancidum, ac nidorofum {pirat 
odorem. Si vero contrite huic maffe fruftulum panis 
ex Sagoe cocti, vel ejus farine mifceatur, numquam 
oleum inde elicitur, fed tota mafla in ruffam mutatur 
pultem, quod etiam fit, fi quarta Calappi fpecies, 
Canari dicta, ipfi mifceatur. Baleienfes alio Dodo pre- 
parant oleum Calappi co&tione , fumunt nempe San: 
tar feu lac illud, per noćtem digerunt, tum cremor 
quidam craflus fupernatat, inferius vero eft ferum a- 
cidum, quod tollitur, cremorem tum femel coquunt, 
ac coquendo in merum tranfit oleum ; quamvis mos hic 
fit admodum brevis, ac plus olei prebeat, quam prior, 
tamen prefertur, quum múltam dat Rorobam ss. 
lympham przcipitatam cum amurca, quz inftar fpif- 
fi ac dulcis fyrupi eft, grati faporis pro fervis, quem 
cum faccharo & Sagoe edunt, vel cum quo alias canes 
ac porcos faginant , qui Baleienfi modo preparatus non 
acquiritur. Notandum quoque eft, quod Oleum Ca- 
lappi flavum fuum adquirat colorem a Curcuma, cujus 
fruftulum cum Santar conteritur , antequam coquatur, 
quod fit, ut oleum melius a lympha dignofci poffet. 
In Malabara nucleus adulte nucis eximitur, ad fo: 
lem ficcatur , & exficcatus in alias tranfportatur regio- 
nes, qui Copra vocatur; ex hoc per folam expreflio- 
nem oleum conquiritur , quod {piffum mapis quam 
coctum , ac tempore adeo induratur , & albefcit inftar 
butyri vaccini, coctum autem eft vilius, ac per totam 
ufitatiffimum Indiam , & cum quo omnis pifcium atque 
olerum cibus pr&paratur, uti Europzi ope Butyri id 
faciunt. Indi quoque tam mares quam femine quoti- 
diano ufu caput , capillitium, ac totum corpus hoc oleo 
fricant , atque illiniunt, tam contra morbos, quam con- 
fuero more, quo etiam ingrate ac rancide olent, ac 
pabulum przbent millionibus pediculorum ; glorian- 
tur tamen inde fefe conquirere denfum, longum, ni- 
g um, ac fplendens capillitium , cujus fummi funt a- 
matores; alii corpus inungunt hoc oleo cum pauxillo 
Curcumz contrito, plurimum tamen Javanenfes ac Ba- 
leienfes feminz hoc faciunt, quz dicunt corpus in- 
de nitidam acquirere cutim , fcabiem, atque omnes {qua- 
lores przcaventem, & curantem, quo etiam pilie cor- 
pore excrefcere inpediuntur, que omnia tamen plus 
Tom. I, C Curcu- 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. V 
water mu gedronken zynde, zoo kapt men de gebeele noot in 
twee flukken, en {chrapt bet aanhangende weeke merg , 
of liplap van de binnenfte fchaal met een lepel af , `t welk 
men al flobberende op-eet , zelfs de weke Jebaal, voor zoo 
verre die nog niet barder en is, dan een krakebeen > wert 
raauw te zamen met bet liplap gegeten, of met azyn , oly; 
en zout tot zalade gemaakt ; men kanze ook in plaats van 
Pinang eten, by gebrek des zelfs, met Siri en kalk, even- 
wel moet men ’s ogtens de lege maag niet te zeer bezwaren 
met dit merg ; want bet drukt bem te zeer. Dog de India- 
nen voelen zoo ligt geen letzel daar van, wagten baar ook 
200 nauw niet , boudende meer van "t merg dan van `t wa- 
ter, t welk zy gemeenelyk uitgieten , want een Indiaan 
kan zyn gebeele maaltyt van een Calappus bebben , te we- 
ten wit bet pit ofte merg, met een Zagoe-broodje, en ge- 
droogt visje gegeten , of „200 ze wat vermogende ZYN > met 
wat gekookte ry[L daar by, en zoo 't bem lu s den drank 
daar by. Tot dien einde bebbenze een krombout , Jebier als 
een kleine ploeg geforineert, aan wiens verbeven eind Steekt 
een Yzer met tanden of baaken gekeept, Cucuran genaamt, 
op dit bout zitten/e, ruiter te paart , en de opgekapte noot 
tegens het yzer aanvrywende, en rafpende, halen bet pit 
daar uit, t welk wel draayers zaagzel gelykt, en zy dan 
200 raauw eeten „ ofte tot het EVE gebruiken: dit 
Schraapzel knedenze met water, en klynzen bet door cen 
dock, en dan zoo komter een [nee witte'en zoete melk van, 
die men Santar noemt , waar mede xy alle bare moes-krui- 
den ‚ryft , en vis koken ‚in plaats van boter , dieze niet beb- 
ben, of niet eeten willen. Dit Santar kan niet eenen nagt 
onbedorven blyven, maar wort goor , moet dierbalven tel- 
kens verfch gemaakt werden, als menfe wil gebruiken: zoo 
dit fchraapfel van de oude nooten is, zoo wert de uitgeper- 
Ste melk driemaal op de maffa gegooten, en weder uitge- 
perft „ dezelve als dan, met een zekere quantiteit water in 
een panne gedaan en gekookt , verlieft allenskens bare wit- 
tigheit, en wort een klaare olye, die men dan zoetjes met 
een lepel, of fchulpje daar afneemt , en in ’t byzonder nog 
eens opkookt, tot dat men gift, dat al het water verteert 
zy, en dan zoo heeft men de uitgekookte Calappus-olye , zyn- 
de zoo klaar 5 doorfchynent , en zoet als verfche Oly- 
ven - olye , dog wat brandig , of als gebraden Helende. 
Als men onder dit fcbraapjel een ftukje van Zagoe-broot , 
ofte Zagoe-meel mengt „zoo en geeft het nimmermeer eenige 
olye , maar de geheele ma[fa wort tot een roffen pap, t 
welk ook gefchiet, als’er van de wierde zoorte Calappus 
Canari onder komt. De Baleiers bebben nog een andere ma- 
nier, om de Calappus-olye met een koking uit te trekken , 
namentlyk, zy nemen de Santar ‚of melk , laten die aldus 
een nagt flaan, en dan komt "er boven op een dikken room, 
en van onderen een goore wey, die men weg giets maar 
den room kokenze eens op, en dan verandert die in enkelé 
olye. Hoewel nu deze manier kort is , ook meer olye geeft, 
dan de eerfte, of Amboin/che, zoo wert nogtans van de 
buisboudende bieden de Amboin/che geprefereert , om datze 
veel Roroban geeft, dat is bet onderfte water met den 
droezen, "t welk als een dikke en zoete zyroop i5, 
aangenaam voor de flaven om met zuiker en Zagoe te eten, 
of anders om bonden en verkens mede te me[len , "t welk 
men by de Baleyfe manier niet en beeft. Zoo ftaat ook te 
letten dat de Calappus-olye zyn gele verwe bekomt van de 
Curcuma , waar van men een flukje onder de Santar 
wryft, als menfe koken wil, om te ligter de olye van’t 
water te konnen onderfcheiden. 
In of op Malabaar wert de kern uit de oude noot alleen 
uitgenomen ‚in de Zon gedroogt , en zoo naa andere landen 
vervoert, ^t welk men Copra noemt. Hier uit kan men 
door een enkelde perzing een olye hebben, die wat dikker 
is, dan de voorgaande, en met er tyt zoo ftyf, en wit 
wert , als booter van koeyen „zynde de eerfte of uitgekookte 
olye de gemeenfte , en gebruikelykfle door gebeel Indien, 
en waar mede men alderhande koft van villen, en fruit 
toebereit , gelyk de Europianen met de böoter doen: maar 
ook zoo wel mannen, als vrouwen van Indien hebben een 
gewoonte dagelyks bet hooft, bair, en lichaam met deze 
olye te vryven , en fmeeren, zoo wel tegens ziekte, als 
uit gewoonte , waar door zy een zwaren en garfligen reuk 
krygen, en bequaame (af tot millioenen van luizen vergade- 
ren: Immers xy lieden eagen > datze door dit fipeeren een 
digt , lang ‚en [wart glinfterend bair krygen, daarze veel 
van houden: andere befmeren het lyf met deze olye, daar 
een weinig van de gele wortel Curcuma onder gewreven 
zy, dog wel meeft de Favaanfche, en Balifche vroumwlie- 
den, en die zeggen, dat bier door bet lyf een glat ve! be- 
komt, en allerley onreinigheit, en fchurft geneezen , en 
belet 
