18 HERBARII AMBOINENSIS 
Curcumz , quam oleo sanyi has funt adfcribenda: Un- 
guentum tamen guoddam eft, guod ex hoc oleo , Cur- 
cuma, ac quibusdam componitur floribus, uod con- 
ducit ad corpus refrigerandum , ac tertium aliud ex a- 
romatibus confectum , que bina olea proprie Borri 
Borri feu Boborri dicuntur , atque alio loco defcribun- 
tur. Cun&a quoque arma hifce in regionibus per hoc 
Calappi oleum confervantur à rubigine, quz in In- 
diis ferrum plus corrodit ac confumit , quam in Eu- 
ropa, fi modo legitime fuerint inuncta , quem in finem 
expreffum melius conducit oleum, fi in hifce Orien- 
talibus regionibus confervatetur; coctum enim ple- 
rumque multum lymphe continet, unde ferrum ru- 
befcit, ceteroquin , fi recens fit, fatis dulce eft & ap- 
tum ad fructus & omne piftorium genus torrendum, 
quem in finem ab Europzis itidem adhibetur. UN vero 
delicatifunt,atque epulis adfueti,& preparata talia cibo- 
rum condimenta per famem nondum guftaverunt, ea 
contemnunt,atque ab iis abhorrent: Si autem hoc oleum 
dimidium circiter menfem fit vetuftum, rancidum fit,at- 
que a nemine, nifi a pauperculis, in cibis ufurpatur, 
ac folummodo lampadibus infervit, vel ad unguen- 
ta inde przparanda adfervatur; verofimile hinc quo- 
que eft, quod Indorum fanguis fit per continuum 
hujus olei in cibjs ufum aduftus ac vifcidus , unde 
forte etiam fcabies maligna oritur, quam Malaicen- 
fes Boba , & Amboinenfes extuberationes vocant , qui- 
bus Indi magis funt obnoxii quam Europei , qui puriofi- 
bus utuntur cibis. Oleum hoc, fi fuerit vetuftiffimum, 
indurefcit, non tamen adeo, quam fi fuerit expres- 
fum, atque aptiffimum eft inungendo ferro, uti ple- 
rumque etiam fpiffum eft frigidas per nodes, atque 
iftis menfibus, quibus pluvia copiofa eft. 
` Putamen nuce vacuum , feu Tampoerong , fpe inte- 
grum fervant , & modo in fuperna parte orificium 
quoddam rotundum , quo lympha ac nucleus educi- 
tur, conficiunt, vel etiam formicis evacuandum tra- 
dunt, dein poliendo , nitidum , leve, ac nigrum fit, ac 
crateribus , capfulisque infervit, quibus aqua ex ingen- 
tibus vafis Martavanenfibus & Siámenfibus excipitur , 
(funt autem hzc vaftiffimz ac turgidz olle in regio- 
nibus Martavana & Siama confecte, que per totam 
transferuntur Indiam ad varios liquores confervan- 
dos), fæpe etiam putamen diffinditur , cujus partes 
itidem expoliuntur, harumque fuperior pars pro in- 
fundibulo, inferior vero pro patinis infervit ac cati- 
nis, Diogenis quondam fupellettili. 
. Siamenfes, Baleyenfes, & Macafferenfes ex maxi- 
mis hifce putaminibus artem norünt conficiendi ele- 
ganciffima vafa potatoria, Cantharos, & alias potus 
machinulas Gorgelette illis didtas, qua argento obdu- 
cuntur, ac fine dubio ab ignorantibus pro pretiofis 
ac caris nucibus Cocci Maldivenfis habentur. Ex pu- 
taminibus carbones etiam comburuntur, qui duri au- 
rificumufüi aptiffimi funt, ut & batillis , qui cibis, vel 
Thee potui calefaciendis inferviunt. 
Alter finis, in quem arbor Calappus colitur, eft, ut 
potus inde eliciatur, fed hzc nullos tum praebet fru- 
Eus, quum ex racemo Majang ditto hauriatur, qui 
alias fructus:producit, qui colligendi mos d Ge Cap. 
primo jam eft defcriptus , de quo infuper fequentia 
funt notanda. 
Primo, culter, quo Majang quotidie amputatur, 
purus ac nitidus effe debet, nec in ullum alium ufur- 
pari ufum, nec ulla commaculatus effe pinguedine, 
quum alias humoris ftillicidium impediatur; qui per 
diem minus deftillat quam per noctem , ac fuperiores 
ollularum catelle, in quibus hic liquor excipitur, 
pauxillo calcis obliniendz funt , quum nempe Fagara, 
feu faccharum rubrum inde excoquere velimus, quod 
Amboinenfes non obfervant , quum liquorem illum 
mox vel hauriant , vel Zrece exuftoribus vendant: Na- 
ture calidioris hic potus habetur quam fubfequens, 
qui ex arbore Sagoe elicitur. _ 
Plurima itaque hujus liquoris copia in Amboina non 
hauritur& fed majore cum reditu Sinentibus vendi- 
tur, qui ex illo Zrecam , feu fpiritum Vini Indicum con- 
ficiunt. Sic quoque hic liquor, fi vafi infundatur, ac 
fortiori igne excoquatur , fyrupum craffiorem feu mel 
exhibet, qui apud tales populos Indoftanos ufurpa- 
tur, apud quos arundo faccharina vix vel raro cre- 
fcit, uti in Malabara, ubi faccharum hocce Jagara 
vocatur, 
Liber I. Caput HI 
belet wort dat geen hair aan’t lyf «vafe , t welk alles veel 
meer de Curcuma , dan de Calappus-olie toe te /chryven 
is. Daar is egter nog een zalve, die men van deze olye y 
Kurkuma , en bloemen maakt , dienftig om bet lyf mede te 
verkoelen , en nog een derde van fpeceryen gemaakt, welke 
men beide eigentlyk BORRI Borri of BoBORI noemt, enop 
andere.plaatfen befebreven werden. Alderbande geweer 
wert ook bier te lande met de Calappus-olie bewaart voor 
de roeft , (welke bier. in Indien bet yzer meer bederft 
dan in Europa) als men bet naarftig en naa bebooren , 
daar mede be/meert, waar toe egter de witgeperfte dien- 
fliger was , zoo menfe in deze Oofterfche Provintien 
hadde , want de uitgekookte gemeenelyk veel waters by zig 
hout , en aan "t yzer rood uitflaat „ anders iffe vers redelyk 
zoet , bequaam om te fruiten , en veelderbande gebakken van 
meel daar in te frica(Jeeren , ook by de Europianen. Maar 
de teere monden , die aan lekkernye gewent zyn , en de be[le 
zouffe van de fpyze (den honger) nott geproeft hebben, ver- 
agtenfe , en zyn "er wat vies van. Maar als deze olye bo- 
ven een balve maant oud is, 290 wortze garflig, en van 
niemant., dan arme lieden in de koft gebruikt, en dient 
dan alleenelyk voor de lampen, en "t maken van zalven. 
Daar en tegen is bet ook waarfchynelyk , dat de In- 
landers door bet dagelyks: gebruik van deze olye in alle 
bare koft een verbrant en drabbig bloet vergaderen, 't welk 
miffcbien by baar lieden genereert de materie van een quaad 
Jcburft , °t welk de Maleyers Boba, en de onzen Amboin- 
Jcbe Pokken noemen, bet welk de Inlanders veelmeer on- 
derbeevig zyn , dan de Europiaanen, die zuiverder. koft 
nuttigen. De gebeel oude olye wort ten laaften ook dik, 
dog zoo zeer miet als de uitgeperfte , en is als. dan be- 
quaamf[t tot bet aan[meeren van bet geweer , gelyk dan ook 
gemeenelyk al de Calappus-olye doet by koude-nagten , en 
in de regen-maanden. : 
— De ledige dop , of Tampoerong laat men ook wel ge- 
heel, flegts een rond. gat of. mont boven daar in makende , 
waar door men bet seggt seed s ofte men laet- 
ze door de Mieren uiteeten., als dan. wertfe door bet po- 
lyften fcboon , glad , en zwart y. en. dient tot beekers , drink- 
nappen, en fcheppers , waar mede men: bet water uit. de 
groote Martavanen , en de Siamfche potten fcbept , (zyn- 
de zeer groote, en dikke potten, in de landen van Marta- 
vaan, en Siam gemaakt, die men. in. geheel Indien: ver- 
voert, om alderbande vogtigheit: daar im te bewaren) of 
men kapt den dop in de midden door, polyfl de flukken: 
a 
insgelyks, maakt uit de bovenfte helft tregters, uit de on- 
derfte [cbooteltjes , kommetjes , en diergelyken buisraat 
van Diogenes, 3 
- Die van Siam, Baley , en Macaffer , weten. uit de 
grootfte fchoone drinkvaten , kannetjes , en gorgeletten 
te maken, die men met zilver beflaat , en buiten twyfel 
zomtyts ook, by de onwetende, voor de koftelyke en diere 
Maldivifche Cocos aangezien werden. Uit of van de dop- 
pen brant men ook koolen, die zeer vaft, en bequaam zyn 
voor goudfmeeden , en tot de confoiren , daar men koft , of 
thee op warm maakt. e Sage P um 
Het ander einde., waar toe men den Calappus - boom 
bout, is om drank daar uit te tappen, dog van de welke 
men als dan gene vrugten te verwagten beeft, vermits de- 
zelve uit de Majang getapt wert, waar uit de vrugten 
Jtonden voort te komen , en waar van de maniere bier bo- . 
ven in "t eerfie Capl. verbaalt ftaat , bet volgende nog daar 
by aan te merken zynde. 
Het mes , waar mede men de Majang; dagelyks befnoeit, 
moet zuiver en blank zyn, en tot geen ander werk gebruikt 
werden , en voor al moet’er geen vettigbeit aan komen, 
waar door bet uitdruipen belet wort; over. dag druipt "er 
minder vogtigheit uit, dan by nagt, en in de boven-lan- 
den moeten de potjes, daar in deze vogt druipt, van bin- 
nen met een Weinig kalk bejmeert zym, te weten als men 
Jagara , of bruine zuiker daar uit «vil koken, bet welk 
onze Amboinezen niet obferveeren , om dat zy bem {traks 
uitdrinken, of aan de arak-branders verkoopen: Hy wert 
voor warmer gebouden van eigenfcbap , dan de volgende 
van de Zaguweers-boom getapt. 
‚De machte part dan van deze drank wert in Amboina 
niet gedronken , maar met meerder prof yt aan de Sineejen 
verkogt , dewelke daar uit Arac , dat is Ooflindijcbe 
brandewyn , branden. Insgelyks als men dezen drank in 
een ketel giet, en met een [terk vier opkookt-, zoo wort "er 
een dikken zyroop of boning van, en zoo men het nog lan- 
ger kookt, zoo komt "er een donker-gele zuiker van, waar 
mede zig xoodanige natien vam Indoftan bebelpen, daar `t 
zuiker- 
wee qure tne 11 
