I. Bock. IN. Hoofdjt. 
vocatur, quod commune vocabulum eft commixtum 
cum illa facchari fpecie „ quod ex fequente arbore 
Lontar dicta conficitur ; (de. guo plura fub finem hujus 
capitis commemorantur) in regionibus vero magis ad 
Orientem fitis Syrupus hic feu faccharum penitus eft 
ignotum : Florentes juli feu :Majanges a quibusdam 
etiam faccharo condiuntur,quod hifce in regionibusinu- 
firatum quoque eft. Magna itidem hujus liquidi quan- 
tias Toewach dicti fit acetum, fi cadis vel lagenis in- 
fundatur, ac bene obturate foli exponantur aliquot 
per dies; vinum enim hocce facile acefcit, prefertim 
fi recipiens, in quod deftillat , acidulüm fit, quem in 
finem talia fervant recipientia, quia tale, quale Are- 
ce exurende deftinatur aut aceto conficiendo , li- 
quidum acidulum requiritur; fi vero recenti potui 
infervire debeat, recipientes arundines etiam virides 
ac recentes elle oportet, & quotidie etiam funt eluen- 
dz, tum demum per duodecim vix confervari poceft 
horas. 
Arbores Calappi , que in infula Poeloay creícunt, 
pre aliis dulcem liquorem Toewach dictum prebent, 
qui potando etiam infervit, atque in eum conferva- 
tur finem; qui vero ex aliis arboribus in Provincia 
Banda colligitur , fubfalfus eft, vel facile acefcit. Far 
autem , quz vafis adcrefcit cum craffiore liquoris par- 
te ,apta eft pro fermento , quem in finem a piftoribus 
etiam adhibetur. 
Si nuces pro potu aliquot per dies affervare velimus, 
neutiquam decorticandz funt , corrumpuntur enim tum 
facile, fi terram tangant , incolae tamen plurimas de- 
corticatas in forum adportant , ne per iter fuperfluum 
gerant onus, e contra vetufte & integra non tantum 
er totam Indiam ,fed in Europam ufque transferri pof- 
nt. He nuces infeftationes etiam, vitia, ac morbos 
patiuntur, uti folia ac ramificationes per iftos Scara- 
bzos; nuces enim fepius.reperias externe integras, 
adfpectu perfectas , quarum tamen putamen eft fillum, 
«ejufque lympha partim vel in totum perdita, quodque 
füpereft, infipidum ac potui ineptum eft. Hec fide- 
rationis fpecies eft, ac vulgus putat per-lunam tales 
nuces effe exforptas. : | 
Hujus arboris folia plures etiam prebent ufus, fi- 
que edes iis obducere velimus, tenues fumimus affer- 
«culos , quinque aut fex pedes longos, ac decem polli- 
ces latos, fub quibus Calappi folia circumvelantur , 
ac confuuntur per filamenta ex arundine fiffa ac tenui 
confecta , cum folium folio nectitur , donec totus affer- 
culus oppletus fuerit. Conjundta hzc folia in Indiis 
Adap dicuntur , ac tegumentis inferviunt, quibus ob- 
tan edes, nempe in Indoftana, Java, atque aliis 
Indie locis, ubi Sagou arboris folia defunt , ex quibus 
alias meliora ac magis durabilia conficiuntur tecta, 
uibus etiam ubique in infulis Moluccis utuntur. Ex 
iisdem quoque foliis ampli nectuntur pilei, atque um- 
belle, que ad folem avertendum capiti imponuntur, 
variis angulis ac coloribus tam fplendide ornate, ut 
etiam pompe inferviant. Portugalli has nominant 
Sombreiro , Malaicenfes Tudong , fed quzvis natio pro- 
prium ipfis tribuit nomen ac formam. In Java, ac 
plurimum in infulis Maldivenfibus vela etiam ex iis 
conficiuntur foliis , uti etiam vulgares ftoreas quoti- 
dianum in ufum: In infulis Moluccis hz ftoree & um- 
belle ex alio texuntur folio, infra indicando. Sic 
quoque minora ac tenera, & adhuc incana folia aliis 
inferviunt minoribus texturis, ciftellis nempe colora- 
tis, burfulis , in quibus cota affervatur Oryza, Ca- 
tupa dictis, corbibus, & fimilibus. Medii ac firmi folio- 
tum nervi colligati praebent fcopas, uti im Hifpania 
Sparrium eum in finem ufurpatur , juniora itidem folia, 
que, antequam explicantur, ex fpatha feu involucro 
eximuntur , ac per totam Indiam, praefertim indofta- 
nam, Zeylanam , infulas Malaccas, Sumatram , Javam, 
&c. loco papyri ufurpantur; fi enim leniter hzc cx- 
plicentur ,litterz infcribi poffunt ftylo acuto ex arun- 
dine Bambus confecto. Litteras has tam eleganter no- 
runt complicare, ut fine litterarum noxa haud facile 
aperiri poffint, quales litterz ac libelli characteribus 
illorum confcripti aliquando in Europam translati funt. 
Papyrus hec que ac hz litterz ex hifce foliis con- 
fe&z in India Ola dicuntur: Hifce vero in regionibus 
ad Orientem fitis non eft in ufu, quum incolz alteram 
Papyri fpeciem ex arborum quarundam corticibus 
preparatam adhibeant. Germina feu tenera hzc vs 
epe 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
19 
zuiker-riet in geen overvloet waft, gelyk in Mallabaar , 
daar deze zuiker JAGARA biet , een gemeene naam, met 
die van de volgende LoNTAR gemaakt (waar van meer aan 
°t einde dezes Capittels gezegt wort) maar in de Oofter- 
Sche Eylanden is deze zyroop en zuiker onbekent. De 
bloeyende Ayren of Mayanghs werden by zommige ook ge- 
confyt, "t welk in deze Eylanden mede ongewoon is. Een 
groote quantiteit van die wyn of toewak wert insgelyks tot 
azyn gemaakt , als men dezelve in potten, ofte fielen giet, 
en wel toegeftopt , eenige dagen in de Son zet: want de- 
zen wyn zeer ligt zuur wort, inzonderbeit als de rieten, 
daar men Lem in ontwangt , goor zyn, gelyk menze tot 
dien einde al willens laat werden, om dat de drank goor 
moet zyn , die men zoo wel tot arak branden; als azyn 
maaken gebruikt. Maar als men bem tot bet drinken be- 
quaam wil bebben „ zoo moet men verfche rieten nemen , 
en dezelve dagelyks uitfpoelen , en dan kan by nog al niet 
boven een etmaal zoet blyven. 
De Calappus-boomen op bet Eylant Poeloay geven boven 
andere den zoeten towak, en die ook om te drinken be- 
waart wort, maar die van andere boomen in de Provin- 
cie Banda, valt wat brak , of wort ligt goor. Den droefem, 
die de toewak in de vaten zet , met bet onderfte van den 
drank, is bequaam , om dee[Jem daar van te maken, of by 
de broot-bakkers als gift te gebruiken. E 
Als men de nooten eenige dagen bewaren wil, om tot 
drinken te gebruiken „ moet men den bolfter daar niet afne- 
men : want de gefchilde bederven ligt , als zy den gront ra- 
ken, dog de Inlanders brengen/e meeft gefchilt ter markt, 
om datze onderwegen geen onnodigen laft willen dragen , 
daar en tegen de oudt en ci reg nooten kan men door 
Indien, ja zelfs tot Europa vervoeren. De nooten 
ebben ook baar plaagen en gebreeken, en ziekte, gelyk de 
bladeren en takken van de voornoemde torren; want men 
vint zomtyts nooten , van buiten geheel int aanzien, 
maar den dop van binnen geborften, en bet water, of ten 
dele, of geheel daar uitgelopen , zynde de reft onfmakelyk, 
en wert niet gedronken. Dit is een flag van weer-letzel, 
ende de gemeene man zegt dat de Maan zoodanigen Calap- 
pus P beeft. ren 
De bladen dezes booms geven ook verfcheide nuttigbeden, 
en als men buizen daar mede wil dekken , zoo neemt men 
dunne latjes, 5. a 6. voeten lang , en een duim breet, om 
dewelke men de Calappus-b en te zamen buigt , en aan 
malkanderen naait, met eenige draaden van gefpleten dun 
riet gemaakt , blad aan blad, tot dat de gebeele latte vol 
is. Deze t'zamen gevoegde bladeren noemt men in Indien 
Adap , en dienen voor [chindelen, of fcbalien „gm de bui- 
zen te dekken , te weten in Indofian, Fava, en andere 
plaat/en , daar men geen Zagu-boomen beeft, uit «viens 
bladeren anders beter, en durabelder /chindelen gemaakt 
vorden, en die men ook over al in de Molukze Eylanden 
gebruikt. Uit de zelfde bladeren vlegt men ook brede boe- 
den, en Zonne-fchermen, die men op bet booft zet, met 
werfcheide boeken, en koleuren verziert, zoo dat men ook 
daar mede pronken mag , de Portugeefen noemenfe Som- 
breiro: De Maleyers Tudong, boewel yder natie de- 
zelve nog een byzondere naam en forme geeft. Op Fava, 
dog ðt in de Maldivifche Eylanden „ makenfe ook de 
zeilen van deze bladeren, als mede flegte matten in de da- 
gelyke buisboudinge noodig : In de Molukze Eylanden maakt 
men deze matten en fcherm=boeden uit een ander blad, 
(waar van bier naar). Zoo dienen ook de jonge, en nog 
quitte bladeren , om ander kleen vlegt-werk daar van te 
maken, als gekoleurde doosjes , beursjes, daar men de ge- 
kookte ryft in bergt, Catupa genaamt, korfjes Ge, De 
middelfte en flyve zenuwe van de bladeren t'zamen ge- 
bonden, geven bezemen, gelyk men in Spangien mel bei 
Spartium doet: dezelfde jonge bladeren, die men (eer zig 
dezelve nog üitbreidem) uit den boorn-[pruit , ofte pyl 
neemt , dienen doorgaans in oud Indien, als Hindoftan, Cey- 
lon, en de Maleitfche Eylanden , Sumatra, Fava Ec. voor 
pampier ` want als men dezelve zoetjes uitbreid, kan men 
daar op een brief fcbryven met een fcherpe priem van Bam- 
boefei: Dezen brief wetenfe dan wederom zoo aardig tza- 
men te leggen, En in malkander te fleeken, dat menje zon- 
der letfel van bet fcbrift niet ligt openen kan: Hoedanige 
diergelyke brieven, en gebeele boekjes met Caratlers gefcbre- 
ven zomtyts naar Europa gevoert zy. Zoo wel dit pam- 
pier, als de brieven bier van gemaakt bieten in oud Indien 
Ola: In deze Oofterfe geweften is bet in geen gebruik, 
om dat de Inwoonders cen arder pampier hebben van eeni- 
Å A 
o 
