a 
EMEN 
I. Boek, V. Hoofdft. 
nexum, cujus medium ad fupremam partem a trunco 
tandem feparatur, ac bafi fua fupremo infigitur circu- 
lo, que fimilis eft late vagine, inftar plane Spathe 
Chirurgorum , fesquipedem, aut duos longa pedes, 
fex autem digitos lata, viridis, ac glabra, exteriore 
parte rotunda & protuberans, interiore autem parte 
plana, ubi trunco nexa fuit, in cujus medio fiflura 
apparet, juxta quam aperitur, intus albicans, unde 
etiam membrana alba feparari poteft, que adhibetur 
ad pelliculas tenues , ex quibus volvellos Tabacca- 
rios conficiunt , qui Malaicenfibus Boncos dicuntur ; 
vagina hec, fi fefe aperuerit, ad trunci latus inch. 
nat , inftar facci vacui ex fimili craffo cortice confecti, 
& uti fuprema ramorum bafes , decidit. Ambo hi crafii 
cortices tam ramorum, quam hujus facci Malaicenfi- 
bus vocantur Upe feu Pamboncos , hisce vero in infulis 
Coeroerong : Ex hoc facco racemus exoritur , utiinar- 
bore Calappo , qui verus eft Majang , conftans ex mul- 
tis longisque pedunculis inftar Capillorum , qui omnes 
medio communi petiolo junguntur , una parte plani , al- 
tera rotundi feu angulofi, quales fibi invicem arte ac- 
cumbendo formantur, quibus adherent plurima albi- 
cantia , triangularia capitula , magnitudine grano- 
rum Oryze, que paululum aperiuntur in tria acumi- 
nata ac crafía petala, que continent novem albican- 
tia ftamina, quorum tria funt longiora reliquis fex 
aliis, quz fores funt hujus arboris: Aperti mox de- 
cidunt , folos relinquentes petiolos, fi autem mox 
€ vagina erumpant, gratum, fed fimul debilem fpar- 
gunt odorem, qui plurimum mane ac vefperi percipi- 
tur. Poft deciduos flores petioli amplius extenduntur, 
acfummz ipforum parti,ubi finuofi funt, tubercula quz- 
dam apparent calicibus contenta, que fructuum funt 
rudimenta, & totus racemus tunc magis eft intricatus, 
zmulans Viscum: einum; primi autem, fecundi, 
ac tertii junioris arboris racemi nullos completos dant 
fru&us , tamquam huic operi hactenus inbecilles, 
atque inhabiles, ac fimul tres quatuorve racemi in 
arbore confpiciuntur, quorum primus perfectos fu- 
ftinet fru&us, alter vero. femi - adultos s ac tertius 
modo florifer eft , vel vagina hactenus. contentus, 
unus etiam altero altior provenit, & funt Oppofiti. 
KE í 
Fru&us funt nuces, Calappi fructibus muito mi- 
nores , inequalis magnitudinis , fecundum -diverfas 
fpécies , plerumque funt. magnitudinis oi Galli- 
nacii, quzdam: utrimque funt acuminate >» quadam 
vero antica parte plane, & obtufe, in una fpecie 
virides, Dub albicantes , feu pallide virentes e 
omnes zquales ac glabre „que cc eeh 
io plans sate ler Ze nitructo , "ex folijo- 
E craflis, feu fquammulis. nuci arctiffim k: 
ita tenacibus , ut non nifi cum. fruætibus a- petiolis. 
avelli poffint. | Ca 
` Fruétus hi virides, fed adulti Case recentes di- 
t abaris Paynga , 
qui plerumque eduntur. Horum partes funt: primo 
exterius putamen. fibrofum , demi-digitum. craffum , 
album, ac fuccofum, ex pluribus firmis confectum 
fibris, que inter manducandum mollefeunt , interne 
autem nux ipfa formatur fine putamine s; Quamdiu 
nuxeftjunior, mollis , fuccofa , ac fra; ilis, intus. ca. 
vitatem habens parvam , in qua pauca liquoris dulcis 
continetur. copia , qui tamen non diu ibi remanet y 
led fenfim in. carnem , feu nucleum mutatur, & ex- 
crefcit, ac tam diu Pinanga-recens ,feu junior dicitur , 
eft ingrata, fed additione quarundam aliarum rerum 
fit fuavis, ac fapida, uti infra indicabitur. Si vero 
mox fit adultior » ac perfecta, externe. eft crocea, 
&fererubra, putamen exficcatur „ atque fibrofum eft, 
edendo ineptum, tumque in medio formatur durus. 
nucleus fine putamine, qui ab exteriore feparatus eft 
putamine, magnitudine ac fubftantia Ayeis Mofcbate j 
cui etiam fimilis eft, fed durior, ac:peculiaris forme; 
funt enim omnes hz nuces conicz figure , abuna parte, 
fae petiolo fuitjundta, planz, alter autem 5 que ad 
ummum extenditur , acuminate ; quedam brevio- 
res, & ampliores, aliz oblongiores, o In. quavis 
notabitur fpecie. Subftantia autem ejus ac color, uri 
jam dictum, emulatur Nucem Mo/chatam ‚fedeft durior, 
& plures intus fuscas habet venas, ficciffimas , atque 
fapore 
fa Zen, fe add & aufteri, quz fola, fi edatur, Jmaak 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
continentur pericar- 
27 
vallene blad geftaan heeft, welken buik , met bet opperfte 
einde, zig eindelyk van den Jam afzondert, en met zyn 
voet op den opperften kring blyft fiaan, gelykende een bree- 
de fcbeede, als bet plat van-een Chirurgyns Spatel ,’t welk 
men ploffer noemt, een en een balf, en twee voeten lang, 
zes vingers breed, gras-groen en glad; aan de buitenfte 
zyde rond, en buikig, aan de binnenfte zyde wat vlak, 
daar zy aan den [lam gezeten beeft , alwaar men in de mid- 
den een naat ziet, langs dewelke zy openberft , van binnnen 
Wit, daar men ook een wit parkement kan affchillen, ge- 
bruikelyk tot dunne vellekens > Waar uit men Toebak-rolle- 
tjes maakt , die men in ^t Maleyts Boncos noemt. De 
Jcheede nu opengeborften zynde, "WYRt ter zyden af, als 
een legen zak, van diergelyke dikke fchorfJe gemaakt , ge- 
lyk als den boven[laande voet der takken, en valt af.. Bei- 
Ade deze dikke Sebor(fen , zoo wel van de takken, als van 
dezen zak , noemt men in ’t Maleyts Upe, of Pambon- 
cos, in deze Eylanden Coeroerong : uit dien zak komt 
een tros voort, gelyk aan den Calappus-boom, xynde de 
regte Majang, gemaakt van veele lange fteelen, als bei. 
ren, alle aan een middelfteel Jlaande , aan de eene zyde 
plat, aan de andere zyde rond, of hoekkig , zoo alsze door 
t leggen over malkander geformeerd werden „ bezet met 
veele witte, wat drie-kantige , knopjes, in de grootte van 
Rys-korrels, die baar flegts een weinig openen in drie {pits 
ze, of dikke blaatjes „ van binnen vertoonende negen wit- 
te draatjes, waar van de drie langer zyn dan de andere 
Zes, zynde bet bloeizel van dezen boom: na ’t openen val- 
lenze firaks af, nalatende de bloote fteelen , maar alsze 
eerft uit de Dante kruipen , 200. gevenze een lieffelyke , 
dog flappe bloemen-reuk van haar > den welken men meeft 
gewaar word in de morgen- en avond- ftonden. Naa 't af- 
vallen van 't bloeizel fpreiden bun de Steelen wyd van mal- 
kander , en aan baar agterfte, daarze bogtig zyn, ziet men 
eenige wratten in kelkjes zittende „ waar uit de vrugten 
werden voortgebragt , den gebeelen tros flaat als dan «vat 
verward met de takken door malkander, niet qualyk gely- 
kende een eyken miftel, of Marenak, dog de eerfte, twee- 
de, of derde troffen des jongen booms formeren geen volko- 
men vrugten,vals xynde nog in de leer-maanden, en men 
ziet drie, of wier diergelyke troffen op eenen tyd aan den 
boom, den eenen volle vrugten dragende, den tweeden balf 
wallene , en den-derden eerft bloeyende , of nog in de fcbee- 
. de zittende, ook den eenen altyd een trap booger dan den 
anderen, en tegens malkanderen over. 
De vrugten zyn nooten veel kleender ; dan aan den Ca- 
lappus-boom , van ongelyke grootte, na haar diverze zoor- 
ten, int gemeen zoo as als een hoender-ey, zommige 
„agter „en voren toegefpitft, zommige van vooren wat plat, 
en flomp, aan de eene zoorte gras-groen, aan de andere 
witagtig, of bleck-groen, alle effen en glad, zittende in 
een plat kelkje LÉI 2 de eng van dikke blaadjes, of 
l gemaakt , digt tegens de vrugt aan zittende en 
Aa aren ay dat menze t’zamen van den Reel moet 
ee ai 
EEE ee 
Deze vrugten , no roen , dog volwaffen zyndé, noemt 
men jonge Pinang , E ofresd Pinang Maca in’t Mal- 
labaars: Paynga ; diergelyken men in ^t gemeen tot bet eten 
ebruikt. Hare deelen zyn, eerft van buiten een dradi e bol- 
er een halve vinger dik, wit, en zappig , van vele taye 
draden gemaakt > die egter in ^t kauwen week vallen, bin- 
nen werd bet - nootje geformeerd, zonder fcbaal s of 
tampoerong , 200 lang: de noot jong is, week, zappig, en 
brokkelig d in dé midden met ae bolligheid dear in 
een weinig zoet water /chuilt „t welkegter niet lange duurd , 
maar allengskens in vlees, of kern verandert , en dus ver- 
re voor jonge Pinang paffeerd , van een zamentrekkende 
saak , en wrang, alleen te eeten onaangenaam y maar 
werd eerft [makelyk door byvoeging van eenige ‘andere dins 
gen, gelyk bier na volgt: maar de ouderdom nu naderende, 
zoo word deze vrugt van buiten boog «pebl ; en bykans 
rood; de bolfter droogd op,’ en word bairig; niet meer be- 
quaa tot bet eeten "ien werd als dan in de midden gefor- 
meerd een barde korl, nog al zonder Schale; dog van de 
buitenfte bolfter los, in grootte en fubftantie van een Nog- 
te-mufcate „en die ook zeer gelykyäog barder, en van een 
byzonder fatzuen , want zy zyn alle kegel-formi > aan dé 
cene xyde „dewelke regt onder den feel gezeten beeft , wat 
plat: aum de andere, die’ nâ-Booren ziet, met ten Stompe 
Spits: zommige korter , en breeder , zommige langw eer. 
gelyk by yder zoorte zal, gezegt werden. Zyn Jubftantie en 
coleur , als gezegt, gelykt wel naar een Noote-mufcbaat y 
dog is "o en beeft van binnen meer bruine adertjes, 
2 zeer 
