34 
fpatula , ac forceps argenteis manibus (fi fit in loco 
quodam, ubiPinange nux ficca & vetufta adhibetur) 
in medio thece ponuntur. Hifce jungi debet ciítà 
fputatoria eodem ex metallo. confe&a , forma floris 
Lychnidis, in quam fputa ejiciunt, hzc autem Euro- 
pais, qui puriora habent, & fervant fua domicilia, 
magis in ufu funt quam Indis, qui paucam Pinange ex- 
fpuunt quantitatem. 
Calx ipfa aliquando eft alba, aliquando ruffa, fepe 
crocei etiam coloris , fi multum Curcume, cum qua 
preparatur, ipfi fuit mixtum , quz ex Siama defertur, 
trofæ inftar rubentis eft coloris, fed non ubique adeo 
funt de calce folliciti. In Indoftana, Java, ac Celebe 
plerumque ex conchis uritur. In Siama autem plu- 
rimum exuritur hec calx, que lagenis ac cacabis in- 
dita , per totam circumfertur Indiam , aliqua per me- 
dicamenta rofeo infe&a, uti dictum, colore, acri- 
ter tamen hzc vellicat linguam. In Moluccis, atque 
hifce Orientalibus in infulis comburitur calx ex fpecie 
quadam Corallii fpurii, Carang Bonga di&i , albiffimz, & 
fragilis fubftantiz , quod formam habet arbufcularum 
elegantium , quodque dub Eu in rupibus marinis 
crefcit, ac tanta copia , ut calcarie fornaces confici 
poffint, in quibus fufficiens exuritur calcis hujus quan- 
titas ad arces, aliaque zdificia exftruenda; hujus au- 
tem Corallii defcriptio infra libro duodecimo fubfeque- 
tur. Hec vero calx mitiffima eft, ac Pinange man, 
ducationi aptiffima, linguam aut gingivas nullo modo 
kedens, uti calx Javanica, ac que ex tapidibus mon- 
tanis uritur, ifta autem calx marina varias etiam ha- 
bet vires & qualitates , ac proinde experiundum eft, 
quenam varii generis calcis quantitas fufficiat.. Si quis 
nimiam Siri d nin 
facit os; tum major Calcis portio, ac Pinanga adden- 
da eft, que Siri acrimoniam, & calorem ftatim tem- 
perat, Ee exftinguit. Si vero quis manducatione 
Pinange. Mabok diéte vertiginofus , ac pettore op- 
reflus fuerit, deglutire debet pauxillum falis, vel 
ucci acidi Limonum ; optimum vero eft, fi Mange 
fruétus manducetur, fivecrudus, firemuriaticus, feu 
alius quidam acidus, vel muria conditus fructus, quiin 
Indis Atsjaar , Latine Salgama vocatur. Ut autem 
aromatica Siri Pinange vis ac fapor augeretur , fole- 
bant alia plurima ipfi admifcere , uti Caryopbyllos , 
Cardamomum , Catsja feu Lycium Indicum. ex. Suratta 
& Pegua adve&um , ut. Gatta Gambir „ qui funt tro- 
chifci inftar denarii Hollandici ex fucco quorundam 
foliorüm, ac farina confecti,: primo amari , dein gra- 
tam ori prebentes dulcedinem, qui gingivis ac fauci- 
bus etiam profunt, ac labris elegantem adferunt ru- 
borem: Item Cacbunde, feu uti nos fcribimus, Catsjun- 
de & Catsjou, quz mafla eft compofita ex Cardamomo , 
Moto, Ambra, ac variis fuccis, que a Portugallis 
pro Pinangz manducatione multum adhibetur, quia 
grate fpirantem excitat halitum, verum multis etiam 
naufeam movet, atque hinc a noftra natione non 
magni eftimatur. — - - E KSE ae 
In Cormandelz ora alius obtinet mos, ad antiquam 
Pinanvaur fen: Koffel gratam , ac pro. manducatio- 
ne delicatam. preparandam , quam nempe. in mi- 
nuta confcindunt fragmenta, que in aqua Rofarum 
macerant 5" in qua contrita Catsja eft infufa, illa 
in fole dein exficcant, atque ufui fervant, fruftula 
enim hec per longum incorrupta durant tempus, ac 
trans mare 'vehuntur , que ori. optimum prebent 
halitum, & gingivis foliditatem. nr 
Ut commodum , utilitas s ac vires Pinange mandu- 
cationis elucefcant , ab experientia vulgarem indicabo 
opinionem, que eft, utori gratum prebeat halitum, 
elegantem. faciei colorem, rubentesque dentes, ac 
labia rubro inficiat colore, (rubri enim dentes apud 
Indos ornamento funt, uti Europeis albentes) ut 
dentes praterea ac gingivas depuret, qua alias per 
cibos inhzrentes foetidum ori dant h itum > ita ut 
ejus ufus ipfis conducat, ac fere neceffarius fit. ad de- 
ndumos, ftomachumque grato ac levi adftrietio- 
ne confortandum, & naufeam precavendam quz in 
India frequens eft per continuos Bifcium ufus: Navi- 
gantibus pgr.mare quoque conducit, quum per falina 
condimenta fcorbutus in ore, ac gingivis oboritur, 
qui per manducationem hanc avertitur. 
In re medica varios etiam ad ufus adhibetur, in 
omnibus enim cafibus ; ubi adílridio atque exfic- 
catio 
HERBARII AMBOINENSIS 
fumferit quantitatem, quod nimiumcale- neeme? i 
CH n- den mond te beet maakt , zoo moet by wat meer kalk, en 
Liber I. Caput VI. 
dooxe  daar een fpateltje aanhangt, en gevult is met vog- 
tige, en gevreven kalk, item cen fcbeere met zilvere fiee- 
len, (als bet op een plaats is, daar men oude Pinang eet) 
vinden baar plaats in de midden: daar benevens moet ’er 
ook nog by zyn een fpuw-potje ofte Cuspidoor, van bet 
zelfde metaal gemaakt , in de gedaante van de bloeme 
Lychnis, daar menin fpuwt , dog dit vind men meer by 
de Europianen , (die findelyker op baar buizen zyn.) dan by 
de Indianen , die van de pinang weinig uit/pırwen. 
De kalk is zomtyds wit, zomtyds ros, of boog-geel ; 
werdende met Curcuma zoodanig teegemaakt , ook wer 
rooze-rood , dewelke van Siam komt, dog men is ook oer, 
al niet even zindelyk op den kalk. In Hindoften, op Fava 
en Celebes word dezelve meeft uit fchulpen gebrant, de- 
welke zeer fyns vet, en Jpier-woit is, en op verre naa ` 
zoo fcherp niet, als die van berg-fteenen werd gebrand : 
In Siam werd van deze kalk wel bet meefte gemaakt, en 
met potten door gebeel Indien ervoert zynde , als gezegt 
met eenige medicamenten fchoon rooxe-rood geverwt, maar 
by valt wat fcberp op de tonge. In de Moluccos, en deze 
Oofterfche Eilanden brant- men deze kalk uit een flag van 
bajtaard-coraal, Carang-bonga genaamd, zeer wit, en 
bros van fubflantie, in de gedaante van kleine aardige 
boompjes, onder water op de Zee-klippen waflende, en 
dat in zulken, menigte, dat men groote kalk-ovens daar 
van maken kan, die tot bet bouwen van gebeele us 
genoeg zyn, en waar van bier na in^t twaalfde boek de 
befchryvimge volgen zal. Dit is wel de alderflapfle , en 
alderbequaamfte kalk tot bet pinang-eeten , de tonge en het 
tand-vlees geenzints befcbadigende , gelyk de Favaanfche 
en die uit berg-fteen gebrant werd: dog de voornoemde 
Zee-kalk is mede verfcbeitlen van kragten , en daarom moet 
men door oefening leeren , boe veel men van yder flag kalk 
neemen mag. Als ymand te veel Siri genomen beeft , "t welk 
pinang daar by doen, die de fcherpbeid van de Siri dade- 
lyk verdooft : maar als ymant door bet eeten van pinang- 
mabok , duizelig , en benaauwt op de borft word, zoo 
moet by wat Zout ofte Zap van zuere Lemoen inflikken , 
` dan het alderbefte is een Manga genuttigd , bet zy raauw, 
of gepekeld, ofte eenige andere zuere of gepekelde 
die men in Indien Acad en EE en A 
om de fpeceryagtige geur van de Siri-pinang te vermeer- 
deren , pleeg men veelderlei dingen in *t kauwen daar on: 
der te mengen, als Gary ophel-Nagelen, Cardamom 
Catsja of Lycium Indicum, wit Suratta, en Pegu ko- 
mende, ook Gatta Gambir , zynde koekjes, als een bol- 
` lantfe [cbellink , uit bet Zap van eenige bladeren , en wat 
meel gemaakt, in "t eerfte vry bitter in de mond, maar 
een aange zoetigbeid naalatende: ook zynze voor 
Á = 
dagelyks nuttigen van viskoft onderworpen is: bebalven 
dat by ook dienflig is op zeé-reizen , Ae gezoute 
kofi moet eeten , om den mond voor fcheurbuik te bewaren. 
In de Medicynen beeft by ook werfcheide gebruiken, te 
weeten overal , waar adjtrictie , en opdroging van moo- 
den 
