AUT CA Sena sza au il ee ee asten dd KAA AA E E NERIS RR de 
ae a ee ee 
1. Boek. VI. Hoofdft. 
eatio conducit, & inter alia fingulari ac ridiculo mo- 
do ufurpatur, fi prius cum aromatibus , radicibus 
medicinalibus, vel foliis comefta fuerit, tumque illa 
mixtura adf] pargo frons,pectus, ac venter cujusdam 
hominis , qui 
nibus laborat. Cuivis autem morbo proprium ac pecu- 
liare eft medicamentum , quod cum Pinanga man- 
ducant , ac corpori adfpergunt , quod tanta vi, ac 
vento ex ore emittunt, ut cuti adfixum, ac tremens 
adhereat , hujus autem operatio neutiquam Pinange, 
fed tali eft adfcribenda medicamento , Siri - Pinanga 
enim additur, ut ingratus Medicamentorum tolerari 
poffet in ore guftus. Perhibent etiam & non abfque 
ratione, per hanc manducationem Medicamenti vires 
exaltari, & in cutis penetrare poros, res autem ipfa 
atque operatio fpectatoribus eft naufeofa, quod Ma- 
laicenfibus Sumbor dicitur, ac Sumbore hoc praefertim 
ad frontem infecti melius referunt lemures, & furias; 
quam homines. | 
Pinanga ex natura fua vim habet adftringendi, ex- 
ficcandi, ac quodammodo refrigerandi , quod aufterus 
ejus indicat fapor in nuce vetufta ; in juniore enim he 
facultates funt. minores. In'Diarrhza ac Dyfenteria, 
fi quotidie vetufte nucis contufe aflumatur femi-drach- 
ma cum vino rubro auftero, aqua chalybeata , vel cum 
Oryza cocta, Candji dicta , mixtz , que fimul itidem ad- 
ftringunt, & inteftina corroborant , eadem Pinange 
nux vino albo, vel aquz incocta, optimum dat garga- 
rifma, quod firmat dentes, ac tollit catharros, qui 
dentes infeftant: Unguentis exficcantibus itidem mi- 
fcetur ad fcabiem. Vulgus quoque putat per hujus 
manducationem dentes a putredine fervari in feram 
ufque fenectutem, quod tamen experientie  repug- 
nat, qui enim frequenter hanc manducant, cito funt 
edentuli , quod Pinanga non ita caufat, quam quidem 
fibrofus junioris ac recentis cortex, qui continuo mo- 
vendo ac coriterendo dentes vacillantes reddit, & in 
vetufta Pinanga nuce illud efficit calx admixta, que 
cum Siri acrimonia nimis diu eos arrodit, antequam 
vetuftioris ac durz nucis fuccus elici poffit, quod diu- 
turna efficitur. manducatione; ac proinde, uti illis 
perfuafi ac confului, qui in India degere, & vivere 
cupiunt, Pinangam edere addifcant , fic etiam illos 
ad modicam ejus ufum adhortari volo, nec adfuefcant 
per totum diem illam conterére inftar ruminantis 
vetule vacce. Sic etiam puto illis nocere, qui A- 
fthmatici vel Phthyfici funt, atque illos errare , qui 
dicunt, hifcé prodeffe hominibus; quid enim Siri a- 
crimonia & calx ipfa talibus poffet adferre. boni: Et 
fi verum fit, quod Garzias ab Orto lib. 1. Arom. Cap. 
25. de Seraphione dicat, hunc nempe lib. Simpl. Cap. 
345. nuci Faufel caléfacientem tribuere virtutem ,. 
cum Garzia concludere debemus , Seraphioni veram 
Faufel nucem penitus fuiffe apa: uamvis juxta 
teftimonium Garzie loco citato Faufel itidem crefcat in 
locis maritimis Arabie Dofar nempe & Xaél. 
Sinenfes diligenter colligunt femi-putrida Pinange 
nucis putamina, quz in plateas vulgo abjiciuntur , at- 
que hzc aqua abluunt, exficcant, inque varios refer- 
vant ufus Medicos, ex his enim decoctum przparant, 
quod propinant diuturna Diarrhza ac Dyfenteria la- 
borantibus, in quibus morbis modice refrigerat, ac 
leviter adftringit, que autem ipfi junguntur, nolunt 
ex invidiofa ipforum natura nobis declarare, quamvis 
zgri interrogati mihi pronunciarunt, nihil fefe De- 
cocto illi mixtum detegere potuiffe. - 
Reftat jam, ut de noxa ac Pinange abufu quid di- 
camus, ut cavere quis fibi poffet. Hacce enim pe 
parataSiri-Pinanga in India multa perpetrantur fcelera, 
uti veneficia, philtra-amatoria, incantamenta, & fi- 
milia, multi ergo mifere falluntur inprimis a feminis 
Indicis, quas tamquam amicas habent, que quodam 
artificio venenum aliquod Siri-Pinange mifcent, alii 
vero plurimas füperftitiofas artes , ac cantationes hac- 
ce efficiunt, quz in fuperftitiofos ac diffidentes per 
Dei confenfum fuas exercent operationes: Quadam 
autem preparationes tali operantur modo, ut vi ve- 
neni mox noceant, atque Hemoptoés, ac Phthyfes 
cauffent, aliz autem poft dies immo poft annos fuam 
produnt malignitatem, ac lenta morte homines ene- 
cant ; prout Diabolo ex Sagarum intentione id efficere 
Jubet. Hinc in India proverbium, fi tales tabe sonje 
os 
ephalalgia, febribus, vel alvi tormi- ` 
AMBOINSCHEKRUYDBOEK, 3$ 
den is, en onder anderen werd by ook op een vreemde en 
klugtige wyze gebruikt , als men bem, met eenige [pece- 
ryen, medicinale wortelen „of bladeren in de mondt kauwt, 
en daar mede befproeid bet voorbooft , de borft, en buik va ı 
een menfch, die beladen is met booft-zeer , koortzen, of buik- 
pyn: bebbende yder ziekte zyn bezonder medicament , ^t 
welk zy dan met den Pinang kauwen, en aldus op 't lig- 
baam /proeyen, "t zelve met zoodanigen geweld en met een 
wind uit de mond blazende, dat het op de buid tintelt , dog 
moet men de werking niet den Pinang, maar wel bet me- 
dicament toefcbryven , «vant de Siri-Pinang «ver "er Jlegts 
bygedaan , om den viezen finaak der medicamenten in de 
mond te kunnen verdragen. Zy zeggen ook, en niet zonder 
reeden , dat door dit kauwen de kragten van ’t medicament 
opgewekt werden, en diep in de buit dringen, dog ^t werk 
zelfs is walgelyk om aan te zien, werdende by de Ma: 
leyers Sumbor genaamt , en zulke gefumberde perfoonen 
(byzonderlyk aan 't voorbooft) gelyken beter bulbakken , en 
gras-duivels als menfchen. 
De Pinang van zig zelfs beeft de kragten van Bot tza- 
men te: trekken, te droogen, en eenigzints te verkoelen, 
uitwyzende zulks de wrange [maak , te weten in de oude 
Pinang: want in de jonge zyn die eigen/chappen wat min- 
der. In buik-loop en roode-loop kan men dagelyks nemen een 
halve dragma van geftampte oude Pinang , met rooden 
E id wyn, geftaald water, ofte gekookt ryft-water , 
(Candji genaamt) 't welk te gelyk flopt „en de darmen ver- 
Jlerkt „ derzelfde Pinang in witten wyn , of water gekookt, 
en in de mond gebouden , maakt ook de tanden vaft , en ver- 
droogd de zinkingen , die daar op gevallen zyn : men mengt- 
ze ook onder de verdroogende zalven voor de fchurft ; en de 
gemeene man gelooft , dat men door bet dagelyks Pinang- 
eeten goede tanden kan bebouden tot in den ouderdom , dog 
`t welk met de ervarentbeit niet over een komt, want fler- 
ke Pinang-eeters zal men ordinaris vroeg tandeloos zien; 
waar van de oorzdak is, niet de Pinang zelfs „ maar de 
dradige ere van de jonge , die door dat geftadig kauwen 
de tanden los maakt „en by de oude Pinang doet bet de kalk, 
die met de Jeberpigbeiä van de Siri te lange in den mond 
de E Jpeclt , eer men bet zap van dien barden Pi- 
nang daar uitkrygt „ "t: welke ook gis moet door bet 
langer kauwen, en dierbalven, gelyk ik geraden heb, dat 
een yder die in Indien verkeeren wil, de Pinang leere 
eeten, zoo wil ik hem ook raden deszelfs matig gebruik, en 
dat men zig niet aanwent met den mond geduurig berkou- 
wende te gaan gelyk een oude koe; en zoo boude ik bet ook 
daar voor, dat die geene dwalen, dewelke voorgeven, dat 
de Pinang gezont zy, voor de gene die aan de engborflig- 
beid en tering vaft zyn: want wat zoude die fcherpe Siri 
en kalk in zoodanigen ziekte voor baat doen? en indien bet 
waar is, bet gene Garzias ab Orto, Arom. lib. 1. Cap. 
25. Seraphio naageeft , namentlyk dat by, lib. Simplic. 
p. 345. de Faufel een verwermende pa toefcbryft , 
zoo moeten wy mede , met Garzias gelooven , dat Seraphio 
de regte Faufel onbekent xy geweeft , boewelze, naa ’t Jcbry- 
ven van den zelven Garzias , op de aangebaalde plaats , ook 
waft in de Arabifche Zeebavenen ban Dofar s en Xaéel, 
en ziet de Sineefen naarftig oprapen de balfverrotte 
bolfters van de oude Pinang, bier en daar op de traten 
weggefmeeten wordende, en dieze dan waffchen, droogen, 
en tot veelderley medicinaal gebruik bewaren ; want zy maken 
een afkookzel daar van ,'t welk zeer nut bevonden werd voor 
die gene, die aan een langdurige buik-, en roode-loop ge- 
gaan bebben, daarinze matig verkoeld, en zoetjes opflopt, 
dog watze daar onder mengen , willenze, naa baar ge- 
woone nydigbeid, ons niet openbaren, boewel de patien- 
E dti verklaart bebben, niet anders daar onder gezien te 
ebben. : 
Nu is "t tyd, dat wy ook van de fcbadelykbeit. en’t mis- 
bruik des Pinangs wat zeggen , op dat men zig daar «oor 
zoude konnen wagten: want door middel van deze toege- 
maakte Pinang, of Siri-Pinang, werden in Indien veele 
Scbelmftukken verrigt, als vergeving door fenyn, minne- 
kruit , en andere betoverende dingen; vele dierhalven wer- 
den ellendig bedroogen , inzonderbeid van de Indifcbe vrou- 
wen, ook dieze voor bare vriendinnen houden, en dewelke 
met een bebendigbeid eenig natuurlyk fenyn onder den Siri- 
Pinang weten te brengen: andere kunnen mede veele fu- 
perftitieufe kunsjes , en baare toeveryen daar mede bedry- 
ven, die op de kinderen des aa. door Godts gehen- 
en, bare kragt bebben: want zommige zyn zoodanig toe- 
rdi: datze door de kragt van’t fenyn dadelyk fcbade doen, 
bloed-fpuwing en teering verwekken , andere werken op 
dagen en jaren , en doen de menfchen een langzame doot 
; E aan; 
