ST wah UU 
Pee KA e A; 
Amigium Dupa, atque alia: 
I. Boek, VIII. Hoofaff. 
cata, circulum fuum claudunt, quo differunt: Inter 
ramificationes ex foveolis feu germine tenues ac 
rubentes propullulant petioli dependentes, tres cir- 
citer pedes longi, atque in his poft florum capitula 
decidua excrefcunt fructus rotundi , vix globulum 
fclopeti ferreum magni, qui rari flexuofis ex petio- 
lis dependent racemofi, uti arcuati petioli in Rottangz 
racemo, crocei ac cito nigrefcentes , ita ut uno die 
eleganter crocei appareant , altero autem fübfequente 
nigri fine ullo prioris coloris indicio, ac przfertim fi 
racemus talis amputatus fufpendatur: Talefque ra- 
cemi aurantiis feu croceis onufti fru&ibus plurimi cir- 
ca arboris verticem dependent, quod egregium ac ju- 
cundum prebet fpectaculum , fi autem in nigros muta- 
ti fuerint, facile decidunt: Intus continetur nucleus 
rotundus inftar globuli Sclopi paululum acuminati , 
uo ex petiolo Mp. ul atque hic nucleus ficca ac 
arinofa tegitur cuticula: Alius porro fub nigro ac li- 
gnofo putamine, albicans & durus lacatur nucleus, 
qui edendo ineptus eft. mdiu hee arbor adhuc 
eft fruticofa, rami ejus a dorfo funt armati longis ac 
tenuibus fpinis, inftar Sagu fruticis, flaccidiores ta- 
men ac breviores, que in veruftioribus haud ita obfer- 
vantur ramificationibus, exceptis brevibus ac craflis 
nase en juxta margines inftar ferra locantur, fu- 
ce ac nigricantes: Radix eft uti Pinange arboris „sex 
fimplicibus craffis conftans fibris. 
omen. Arborem hanc Latine Saribum vocavi juxta, 
Malaicenfium Saribu , uti quoque Maccafferenfibus ita 
vocatur. Ternatenfibus Wocka audit, quod nomen eft 
commune cum Lontaro filveftri. Javanis Saligi, Ba- 
lenfibus Sami dicitur. Quod ad locum attinet , fabulofis 
ac humidis crefcit locis, non autem paludofis , uti ar- 
‘bor Sagu, ficcis tamen zque bene progerminare po- 
teft locis „immo etiam in montibus; in infula Amboi- 
na non invenitur , ac raro in vicina infula Oma, atque 
ibi in montibus. Ingentes hujus filve occurrunt in Ce- 
rame plaga Boreali circa Henetello, in loco plano fa- 
bulofo , qui ita planus eft ac nudus , omnique gramine 
ac planta deftitutus, ut per hanc filvam ambulantes 
facile aberrare poffent: fimili quoque modo in Java, 
w 
Celebe , & aliisinfulis Molueeis crefcit; n- -+ 
. , Ufus. Plurimum præbet:hæc arbor ufüm rei-domef- 
ticæ; primo enim tenera nec explicata folia exfic- 
cantur , & affervantur, quæ loco papyri atque ad fru- 
-€us minores obvelandos, = eng ono mittuntur, 
adhibentur , facile enim explicantur, atque ad lubitum 
iterum. convolvuntur , hauftra inde etiam facile , qui- 
bus aquam hauriunt , confici poffunt , fi radii colli- 
gantur. Macaflerenfes plus moliminis adhibent, qui 
juniora ac convoluta in tepida macerant aqua, ac fo- 
Ji exficcanda opponunt, quz fere ficca per lapidem 
adeo terunt ac fricant, ut polita ac -glabra i - Pa- 
pyri Sinenfium fint, atque hifce involvunt Tabacum 
in minuta fruftula confeiffum ; pretiofum ‘eorum. fuf- 
LU 
“‘Externum lignum ob corneam ac duram ejus fub- 
ftantiam a Malaicenfibus & Javanis adhibetur pro ma- 
nubriis telorum miffilium , que tragule dicuntur, 
conficiundis, quem in. finem ob ejus duritiem ac fir- 
mitatemi optime conducit: Inter elaborandum pru- 
denter tractandum eft , quum plures emittat fpinulas ;' 
. ac periculofum det vulnus; fi per longitudinem fin- 
datur, in magna facile diffilit ramenta , fi-vero trans- 
verfim diffecetur , durum eft ac corneum. Juniora fru- 
tefcentis adhuc arboris folia multo meliora predi- 
&os in ufus funt, quam adulte arboris, ac diu quo- 
ue durat , antequam ex frutice fit arbor. Siccata folia 
funt albicantia feu ftraminea, ac, fi fuerint complicata, 
diu affervari poffunt , fed fi in ufum adhibeantur , per 
noétem rori exponuntur ‚ut fiant lenia. ` 
Ex: foliis porro Saribi folis umbracula feu umbellæ 
conficiuntur , ac ampla flabella , tumque radii ad finem 
colligantur, ac petiolus ab acutis depuratur dentibus 
feu mers pro manubrio infervit. Incolz Ome fin- 
dunt Saribi lignum pro longis afferculis , atque ad tigilla 
illud adhibent pro :dium tegumentis : Non lubenter ta- 
men hanc concidunt arborem , quum plurimum fuas re- 
cufent fecures. Fragmenta inde diffecantur, que ma- 
num fata, pollicem craffa , queque nigra ac polita funt 
inftar Laburni ligni, hec eleganter itidem funt varie. 
gata, ex flavis venis contexta, & apta pro ciftulis for- 
SELMA á mandis, 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. /. 43 
boom, en alfe gebeel open flaan , fluitenfe baren kring , 
waar in zy mede van dezelve verfchillen; tu[fcben de tak- 
ken, wit eenige boozen, of fcbeutjes, komen voort dunne 
en roodagtige fleelen , nederwaarts bangende , omtrent drie 
voeten lank, en daar aan waffen na bet knoppige bloeizels 
ronde vrugten, qualyk zoo groot , als een mujquets-kogel , 
‘bangende ydel en aan bogtige fteelen, met bosjens by mal- 
kander , by naa als de kromme vingers aan de rotttang-trof= 
zen > boog-geel , dog febielyk fwart werdende , zòo dat men- 
ze den eenen dag altemaal feboon-geel ziet, en den naaft- 
volgende fwart, zonder eenig overblyfzel van de woorige 
-Koleur , voornamentlyk als men de afgefneden troffen op- 
bangt, en zulke troffen , met goud-geele vrugten beladen, 
bangen "er verfcheiden rondom de kruin , makende een cier- 
lyk aanzien, dog de fwart gewordene vallen ligt af; van 
binnen leit een ronde korrel of nootjen als een pijtool-kogel , 
met een klein fpitsjen aan bet eynd, dat onder den fteel 
Staat y; bedekh met een droog en meelagtig vleys ` voorts 
leit "er , onder een fwarte boutagtige Schaal. een witte en 
harde korl , dog die is niet eetbaar. Zoo lange als deze 
boom nog een firuik is , zoo zyn zyne takken op den rug ge: 
wapend met dunne en lange doornen , als een Sagu-[iruik, 
dog wat flapper , en korter, aan de oude takken ziet. men- 
ze niet , bebalven de korte dikke doornen , die langs de 
kanten j als een zage, flaan , bruin of fwartagtig van 
koleur ; De:wortel is als die van den Pinang -boom, te 
weten uit enkele dikke vezelingen gemaakt. 
Naam. Ik beb dezen boom int Latyn genaamt Saribus, 
naa 't Maleytze Saribü , gelyk by ook in’s Macaffers biet. 
Op Ternaats Wocka , een naam gemeen met den wil- 
den Lontar. In ’t Favaanz Saligi, op Baleits Sami. Aan- 
aande de plaats; by waft in zavelagtige en vogtige plaat- 
Sg of — , en niet in moerallige , gelyk den Sagu- 
boom , dog by kan mede op drooge plaatfen wel voortkomen, 
jaa zelfs in "t gebergte, op ^t Eylant Amboina beeft men 
bem niet; en maar weinig op het naafte Eyland Oma, en 
aldaar ook in ’t gebergte 3 groote bo[Jcben “daar. van vint 
= op -— ót aie d omtrent Mi m. op dem 
ooten za ont, die zoo effen en-kaal , of zonder ruigte 
is „ dat men in dit bofcb wandelende y wel Aem e 
de , desgelyks ds és men bem mede op Fava, Celebes, en 
andere Molukze-Eylanden. - > ve sadidzs ED 
Gebruik. Van dezen boom beeft men veelderley gebruik 
in de bilisbouding , als voor eerft de jonge en nog niet uit- 
gebreide bladeren werden gedroogt „ en bewaart, zy die- 
‚nen voor pak-papier , om alderhande kleine vrügten daar 
in te winden, die men ymand toezenden wil, want zy 
laaten zig uitrekken , en naa believen weder t'zamenrollen , 
men kan "er ook met een vaardigbeit fcheppers af maken, 
als men de flraalen t'zamenbind , om water mede tefchep- 
pen. De MacafJaren doender wat meer moeiten toe, nemen» 
de de jonge en ongeopende bladeren, dieze in warm water 
fleeken , en r in de Sonne ten naaflen by droogen , 
mitsgaders als dan met een [leen 300 glad wryven, datze 
worden: als Sinees-papier, en bier in rollenfe baare kleen 
Geelen baar. koftelyk-reukwerk , Dupa, en an- 
ere dingen meer: "E 
‚Het buiten[le bout wert , wepens zyne hoornagtige 
of barde fubftantie, van de Maleyers en Favanen 
meel gebruikt om Deelen tot toranen of werp/pieszen 
daar van te maken, waar toe bet , wegens zyme flyvig- 
beit „ zeer bequaam is: maar in bet werken moet men bet 
voorzigtig bandelen, want bet /plintert magtig , en maakt 
een gevaarlyke quetfuere, fplytende zeer ligt in de lengte 
met groote fplinters , maar in "t overdwers kappen is bet 
bardt en boornagtig. De jonge bladeren van den ftruik zyn 
veel beter om te handelen „en tot bet voorfchreve gebruik te 
laaten dienen, als die men van den boom neemt, em bet 
loopt ook al lang aan eer den ftruik eem boom wert; de 
gedroogde bladeren zyn witagtig , of ftrooverwig , en kon- 
nen t'zamen gevouwen lang bewaart worden , en als menze 
gebruiken wil „ zoo legt menze van te vooren een nagt in 
den douw , op datze lenig worden. 
Voorts uit de bladeren van Sariboe maakt men Sonne- 
Jcbermen , en breede wayers , werdende de ftraalen met de 
eynden t'zaamen gebonden, en den jleel, van deze fcberpe 
tanden wat zynde gezuivert , verftrekt voor bet band-vat- 
zel. De Inlanders op Oma fplyten bet bout van. Sariboe 
tot lange latten, en gebruikenze tot fparren aan bet dak-. 
werk baarer buizen; dog zy komen ongaarne tot bet kappen 
van dezen boom, om dat by bare-bylen zeer ligt doet uit- 
Jpringen: men kan "er flukken van bekomen , die een band. 
breed y een duim dik, en zoo [wart en glat zyn als ebben- 
bout , ook "m gevlamt , met geele adertjes , en dienftig, 
2 om 
