1. Boek. VIII. Hoofd/t. 
volutus, ex ejus fummo fimplex oritur caulis, qui in 
quinque alios dividitur minores, manumcirciter longos, 
hi tribus in ordinibus viridia habent capitula, que in 
parvos explicantur flofculos, in tria acuta petala divi- 
fos, uti Pinangz flores, Poft hos fequuntur fruétus , 
Lauri fructibus fimiles ac tant magni, rotundiores ve- 
ro, quique etiam pericarpio infident tripartito inftar 
Pinange, longum per tempus virides, dein fufci feu 
nigricantes,.qui nucléum continent oblongum, du- 
riflimum longitudinaliter ftriatum. In Macallara plu- 
rimum fruticofa eft, dum multum ibi vexatur, ac ra- 
ro hinc ibi dat fructus , nifi in fumma fenectute. 
Nomen. Boeronenfes eam vocant Koal , quoda Mac- 
caffarenfibus deduxerunt, übi proprie Licuala voca- 
tur. 
Locus. In Macaffara & Celebes parte Orientali in- 
venitur circa Tambocco, in Boero quoque & regione 
Wayfama. ri cc JA 
Ufus. Plurimus ejus ufus eft, quod ex anguftis ejus 
foliis fiftule formentur ad Tabacum fumandum. Me- 
dius ac latiffimus ejus radius adhibetur ad fructus alias- 
que domefticas res involvendas, uti alias cum Wocka 
Wocka foliis agitur. Trunci lignum raro adhibetur 
nifi ad vulgares afferculos , dum album nec durabile 
eft. Ad 'Tabaci fiftulas folia ufürpantur non viridia, 
fed primo aque immerguntur, dein foli exficcantur , 
tandemque glabra poliuntur lapide fupra ollam cale- 
factam, extenfa , tum funt eleganter alba ac glabra. 
Inter fugendum levis fentitur acredo, amatores au- 
tem fiftule dicunt bonum ‘hoc effe attributum, dum 
‚acredinem difeifi & comminuti non ita perfentiant 
Tabaci. - | | ; 
ERLLICEKTIO 
uos Tabule None, | 
Que exhibet Corypbam foliis palmatis, que LICVALA Rum- 
phio dicitur, I ið EINE: 
A. Fruium. ^ B. Officulum denotat. 
LE LO 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. . 4g 
Kleine band lank verdeelt zjn; deze dragen in. ryen groene 
knopjes en daarop kleine bloempjes in drie Liter verdeelt, 
gelyk bet bloeizel van Pinang, Hierop volgen de vrugten in 
de grootte van Bakelaren , dog wat ronder , en yder Staat op 
een voetje in 3. fpitfen verdeelt gelyk de Pinang , lange tyd 
groen , ten laatjten hoog-bruin, binnen met een lankwer- 
bige korrel, zeer bard, en in de lengte wat geftreept. Op 
accaffar blyjt bes meeft een firuik , dewyl bet aldaar geen’ 
ruft beeft „ en ook daarom zelden vrugten voortbrengt , die 
bet dan nog evenwel alleen in zyn hooge ouderdom vertoond. ` 
“Naam. De Boeronefen geven bem den naam van Koal 
den welkenze van de Maccaffaren geleerd hebben , daar 
zyn eige naam is LICUALA. 
Plaats. Men vind hem op MaccafJar , en aan de Ooft- 
zyde van Celebes omtrent Tambocco > 0p Boero in bet 
-— ST ze. BAL? 
ebruik. Zyn meefte gebruik is dat men wit de 
Straalen des blads Bonkoffen maakt, tot bet Tabak Cea 
De middelfte en breedfte ftraal wert gebruikt om alderbande 
vrugten en goed daarin te winden ; gelyk men anders met 
Wocka Wocka bladeren doet. Het bout: des ftams wert zel- 
den gebruikt tot flegte latten , dewyl het wit en niet dura- 
bel is; tot de Tabak-Bonkoffen neemt men de bladen niet 
qu s maar dompeltfe eer{t in beet water, droogtzein de 
on „en liktfe als dan met een gladde Steen op een beetge- 
pos Lad ebreid, zoo werdenze fchoon wit en efen. 
en gevoeld "er int zuigen een kleene fcberpipbeit- yan. 
dog de liefbebbers vant ron zeggen CH p goede ey- 
gen/chap zy om de flerkte van den gekerfden Tabak zoo zeer 
miei te gevoelen. + e 
UYTLEGGING 
Van de Negende Plaat, — ^ 
Dewelke vertoont de C oving: 
LICUALA van Rumphius dan i m em e 
4. Wyft aan de Vrugt. B. He Zaadt-korreltje. — — 
M 
ve 
TAA AA in í 
GAPUT HÓ NUM. 
Lontarus Domeftica , Palma Vinaria prima, 
Jive Jagarifera, Lontar. 
Cap. I. fuit actum , eft viniferarum, inter quas 
da Calappi arboris perfona habenda eft, ob multipli- 
cem ejus ufum ac utilitatem, immo tamquam ejus fa- 
trapes, ut ita dicam, habenda; dum plerumque tales 
occupat locos, in quibus Calappus haud prefens eft. 
In Amboinz Provintia plurimum eft exotica, excepto . 
uod hinc inde in vicinis infulis quedam obfervate 
uerint , ac multos fibi affines in Amboina relinquit, 
unde nec eam preterire potui , atque hinc ea adducam, 
quz pauca in ea obfervavi, vel aliorum relatione ac- 
cepi & addidici. nam itaque Viniferarum Palma- 
rum hanc habemus , non.ita acfi nihil aliud nifi vinum 
exhiberet , hec enim zoue ac fubfequentes fpecies 
fuos producit fructus uti Calappus , qui nuces vo- 
cantur, fed quod ejus vinum ac faccharum preci- 
uz funt partes, quas profert. In filveftres ac dome- 
icas dividitur fpecies , domeftica iterum in marem ac 
feminam, quz hujus capitis materies erit, ac primo 
feminam d cribemus, quz vulgatiffima ac notiffima 
eft. ; 
$ 
nanga altior, utrifque vero cra 
rem Calappo effe intellexi. Ejus truncus infra eft co- 
niformis , h. e. mox fupra radicem duos craffus eft 
prs qui fenfim anguftatus in pedis craffitiem de- 
nit, in annulos quoque divifus , remotiores tamen 
quam in Calappo , nec ita notabiles, qui atro-viridem 
ac mufcofum gerit corticem, excepto fi glabrior fit 
factus per quotidianum Tiffadorum adfcenfum: Rami 
itidem in vertice locantur, in circulum difpofiti , intri- 
cati 
| Leer Palmarum Indicarum ordo, de quo fupra 
Lontarus femina eft re humilior ac Pr. 
ior: Hifce in regio. 
nibus non eft excelfior viginti quinque vel triginta pè- 
dibus, in aliis autem regionibus haud multo himilio-- 
` plurimum excellit Lontarus , que "Tote fecun- ` 
FIK HMOOBDSTUK | 
Jacrr-Boom: ofte cerfte Wyngevende 
d PaLm- BOOM. 
Cap. 1. gemelt, is de wyngevende, en onder de- 
welke wel meeft witmunt den Lontar-boom, die 
men billyk voor een tweede perfoon "bouden mag van den 
Calappus-boom , wegens zyn veelvoudig gebruik en nuttig- 
beit , ja wel voor deszelfs Stadhouder , 1 by gemeene- 
lyk zoodanige plaatzen bezit, daar de Calappus-boom ab- 
ent is. In de Amboinfebe-Provintie is hy wel uitlandigft;. 
dan dewy} egter bier en daar eenige gezien, en op de na- 
buurige Eylanden gevonden worden, en by ook veele van 
zyn maagfchap in Amboina heeft , zoo beb ik bem niet kone - 
nen ven gaan; boewel ik my bebelpen moet met bet gene 
ik aan die weinige gezien, en uit bet relaas van andere 
geboordt en geleert hebbe. Wy flellen bem dan tot de 
eerjie onder de wyngevende Palma, niet als of men an- 
ders niet daar van hadde dam wyn, want by, ende de 
volgende zoorten zoo wel vrugten dragen, als den Calap- 
pus-boom , die men nooten noemt , maar om dat de wyn en 
zuiker de principaalfte deelen zyn, die daarvan voortko- 
men. Wy verdeelen bem mede in tammen , en wilden Lon- 
tar „den tammen wederom in manneken en wyfken ,'t welk 
de materie van dit- Capittel zal zyn, en voor eerft zullen 
D tweede orden van den Palma Indica, bier boven* 
` Wy befchryven bet wyfken als bet gemeenfte, en meeft be- 
kent Zynde. 
Lontar, *t wyfken is een boom wat lager „ als den Ca- 
lappus , en booger dan den Pinang-boom , dog dikker , dan 
die beide; in deze landen niet hooger dan vyf en twintig 
a dertig voeten, maar in andere landen, verftaa ik, dat 
by niet veel lager is dan de Calappus-boom; de [lam is be- 
needen kegelvormig , dat is flraks boven de wortel ruim 
twee voeten dik, en dan allenskens toefmallende, of [mal 
toelopende, tot de dikte van ruim een voet, ook in leden 
verdeelt, ‚dog wyder van malkanderen, dan die van den 
Calappus-boom , ep ook zoo kennelyk niet, hebbende eem 
donker-groene, en mosagtige Jcbor[fe , dan dewelke. glat 
werd m bet dagelykze opklimmen der Tiefferaars: de tak- 
SE a ken 
