I. Boek. IX. Hooft 
ea dulcefcente ac frigida lympha, que fimul forbilia 
funt, inftar Liplap nucis Calappi, que melius etiam 
fapiunt. In adulta putamen prediétum fit offeum uti 
& interior nucleus, qui tum WARE femi-pellucidus 
eft EN glaciei cerulefcentis, fed tum edendo inep- 
tus cit. 
Trunci lignum , quod exteriori cortici jungitur & 
tres digitos craffum eft, in juniore arbore albicat, in 
adulta rufefcit , craffis nigricantibus venis diftintum, 
durum, & corneum ac proinde transverfaliter fiffu ad- 
modem difficile, per longitudinem autem facile findi- 
tur,in vetuftiffima magis nigricatac poliri quodammodo 
poteft , quum etiam egregii fit coloris per nigricantes 
venas, quz inter ruffum decurrunt colorem: Tale 
autem lignum hic ad Orientem numquam vidi, fed 
intellexi obfervari in Indoftanis arboribus, uti & in 
ilis, quz in Cormandela ac Zeylana crefcunt. Inte- 
rior reftans medulla albicat, fungofa eft, ac brevibus 
conítans ex fibris: Radix craffior ac nigrior eft quam 
Calappi , non. adeo autem terre inherens , unde & 
Lontarus facilius per ventos disjicitur: Arbor hzc 
viginti vel viginti duos fi excreverit annos , fru- 
dus dat, ac de ea dicitur , quod ducentos attinge- 
re poffit annos, antequam moriatur, atque adeo ve- 
gete effe nature, ut disjectus truncus nova produ 
dat germina, quz deorfum fibras agunt.radicales, ac 
furfum novos progerminant truncos, qui fru&us etiam 
erunt, fed multo minores , quam vulgaris & or- 
inarie arboris. ` ` SN 
Anni tempus in Amboina numquam bene obfervare 
potui, quo maturos producat fructus, dum vix um- 
uam ac tarde ibi progerminent, maturosque femper 
fate aliis petere debui regionibus; intellexi au- 
tem per quosdam homines, in altioribus veteris Indie 
locis maturefcere a Julio ufque in Septembrim , qui 
zftivi ibi funt menfes, quum etiam fponte decidant , 
& in Zeylana a Cinghalenfibus, qui in ufum adhibent 
fubfequentem, diligenter colliguntur. ` 
Lontarus mas precedenti femine in omnibus fimilis 
, eft, & prope eam etiam crefcere obfervatur, folum- 
modo hac in re differens, quod nullos producat fru- 
&us, fed eorum loco a es ac rotundos julos florife- 
ros, floribus Soccum feu Typhe Europææ fimiles, fed 
hirfutiores ac ferefquammofos , manum vel paulo lon- 
giores , ejufdemque coloris , ac plerumque duo tales juli 
fimul progerminant, raro tres, atque hi juli peculiares 
& proprios füos habent flores, qui funt parvi & albi- 
cantes „ ex tribus fübrotundis Cochleariformibus con- 
ftantes petalis , qui ftamina intus habent quinque , qui 
in fquamis ad julos propullulant obliquo parallelo or- 
dine, grati odoris , fed tarde provenientes. Juli hi 
fine fru&u decidunt. Progerminant quoque uti in fe- 
mina, fed altiores in trunci vertice inter fummos ra- 
mos, ac nulli alii ufui inferviunt, nifi ignem exftru- 
endo loco funiculi igniarii. Lignum maris durius ac 
nigrius eft quam feminz , per longitudinem facile 
fiflü, durum itidem ac corneum, & transverfali- 
ter fiffu difficile, unde & facile vulnus infert illis , 
qui illud elaborant, per acuta ejus ramenta. Nul- 
lus ex hac arbore elicitur liquor , nifi defe¢tu ac quo- 
dam in morbo , uti infra indicabitur. Ex eadem cum 
femina oritur nuce, ita ut inter tranfplantandum & wyf 
in juniore atate diftingui nequeant, fed fimul illas 
excrefcere finunt, atque hine inde inter feminas unus 
alterve relinquitur mas, quia, ut dicitur, feminas im- 
regnat, ac fertiles reddit, ipfique vetuftiorum ar- 
rum trunci melioris funt ufus, uti in fubfequenti- 
bus porro demonftrabitur. fi 
“Nomen, Latine Lontarus domeflica tam femina , quam 
mas , & Fogarifera. Portugalli eam vocant Palmeira Bra- 
wa, h. €. Cocus Silveftris , fed nefcio unde , quandoqui- 
dem zque ac arbor KEE humanam requirit cultu- 
ram, vel eam fic vocare deberent, quum facilius proger- 
minet ac fponte totas efformet filvas. Belge eam vo- 
cant Fager-Boom & Palmeer-Boom. In lingua Indoftana 
plurima fortita fuit nomina, atque in Horto Malabarico 
Cap. 3. Fig. 9. nomine Malabarico dicitur Carimpana. 
Bracmanis Talatamado ;in Zeylana Talagaba : atque ex 
aliorum relatione intellexi, hanc quoque arborem Ma- 
labaris vocari Panamaran: Telingibus, que ejusdem 
linguz fpecies eft, Tatisjitu vel Tatimanu , o rd 
E renfibus 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
47 
dat menze van boven met een vinger doorhooren Kan , en 
daar in vint men dan een wit week en wateragtig pit, 
met een Weinig zoet, en koel water, ’t welk men 1’zamen 
kan opflobberen , even als het Liplap van de Calappus- 
noot, zynde ook van een beter fimaak. In de oude werdt de 
gem. fcbaal been-bard, als mede de binnenfte korl, die dan 
ook balf doorfchynend’ is, gelyk blaauwagtig ys , dog als 
dan niet meer bequaam , om te ecten. _. 
Het bout des flams, onder de buitenfte fcborffe, daar 
bet aan vaft en maar drie vingers dik is, is in de jonge 
wit, en in de volwaffene ros , met grove zwartagtige ade. 
ren, bart , en boornagtig , en dierbalven moeyelyk om over 
dwers te kappen, dog ligt in de lengte fplytende, aan de 
geleen oude is bet nog zwarter, en laat zig eenigzints po- 
yften, als wanneer bet ook fchoon van aanzien: wert dve- 
gens de zwarte aderen „die onder bet roffe daar door loopen : 
dog diergelyke bout beb ik bier om de Ooft nog nooit ge- 
zien , maar wel verflaan dat bet aan de Indoftanfcbe- 
boomen s. als mede op Cormandel en Ceylon zoodanig gevon- 
den wert. Alle bet refterende merg na binnen toe is wit, 
voos , en met korte draden gemengt; de wartel is zwarter, 
en dikker, dan die van den Calappus-boom , do geenzints 
zoo vaft-boudende in de aarde , en waarom den Lontar- 
boom ook veel ligter van de winden wert ompeworpen. De- 
zen boom moet twintig a twee en twintig jaren oud zn, 
eer by vrugten voortbrengt „en men zegt „dat by wel twee 
bondert jaren ouderdoms bereiken kan, als mede van na- 
tuure zoo Jet en vrugtbaar is , dat een omgevallene uit 
den fram weder nieuwe /cheuten voortbrengt, dewelke ne- 
derwaarts im de aarde wortelen febietem , en opavaarts 
nieuwe [Lammen geven, midsgaders ook vrugten dragen, 
boewel veel kleinder , dan die van den ordinaris boom. 
Haar zaizoen beb ik in Amboina noit regt kunnen on- 
derfcheiden, dewylze aldaar niet, of zeer langzaam dra- 
gen, en de rype vrugten beb ik van andere plaatzen ont- 
ieden moeten, dog uit eenige perfoonen verflaan , datze in 
de boven-landen van oud Indien p worden van Julius 
tot in September, "t welk aldaar de zomer-maanden Zyn, 
wanneerze ook van zelfs afvallen, en op Ceylon door de 
Singalezem, dieze tot bet naavolgende gebruik bei 
wel eben werden opgeraapt E" Heres 
Lontár, bet manneken is "t voorgaande wyfje in alles 
gelyk, en Ae onder en by bet zelve , alleenelyk daar 
in verfcbillele, dat by Zem vrugten draagt, maar in 
der zelver plaatze eenige lange en ronde fleerten , bet Mast. 
zel van Soccum of de Narrekolve, in ons landt, wel ge- 
Iykende, dog wat ruiger, en bykans [ebubagtig , een band 
of wat meer lank, zynde ook van de zelfde coleur en ge- 
meenelyk twee by malkander hangende, of zelden drie, en 
deze kolven hebben nog een bezonder of eigen bloeizel , zyr- 
de kleine witte bloempjes, uit drie lepel-vormige blaadjes 
kt , van binnen met vyf draatjes , ftaande op de 
Jchubbe aan de kolve, paralleel in febuinze rygen „ «velric- 
kende en langzaam voortkomende : deze fteerten vallen ver- 
geefs of ten onnutte af, xy komen mede voort in de kruin, 
dog booger dam oan wyfken, tulfchen de bovenfte tak- 
ken, en zyn nergens toe diens dan om vuur daar mede 
te bouden in plaatze van lont.. Het hout van ’t mannetje 
is harder en zwarter , dan van "t wyfken , in de lengte ligt 
Jpiytende, en insgelyks bart en boornagtig om dwers te 
kappen , ligt bezerende de gene die 't bandelen, en dat met 
zyne grove fplinteren: daar en wert geen drank uitgetapt, 
dan alleen by noot, of zekere ziekte, gelyk bier na zal ge- 
zegt werden; by komt voort uit deit, noote, met bet 
ken, zoo dat menze in ’t planten, en in haar jonkbeid 
niet onderfcheiden kan, maar laatze zoo met malkanderen 
aw , en men leid of gedoogt bier en daar eene onder 
e wyfkens , om datze (zoo men zegt) dezelve thaar 
zouden maken „als mede om dat bet bout van de oude ftam- 
men gebruikbaar is, gelyk in "t vervolg naader zal gezegt 
worden. 
Naam, Latyn Lontarus domeftica , tam femina, 
quy mas, & Jagarifera. De Portugeefen noemen bem 
almeira Brawa, dat is wilden Cocus-boom, ik weet niet 
waarom, vermits by zoo wel, als den Calappus-boom ge- 
bavent wert , of zy moeften bet doen „om dat by ligter voort- 
komt , en op zig zelven geheele bo[fcben maakt. Onze Ne- 
derlanders noemen bem Fager-boom, en Palmeer-boom, in 
de Indoftanfche tale beeft by veel namen, en wert in 
Horto Malab, Cap. 3. Fig. 9. in 't Malabaars genaamt 
Carimpana , in.’t Braminees Talatamado , op Ceylon Ta- 
lagaha, en uit pany TUN van andere beb ik verftaan, 
dai dien boom in 't Mallabaars ook biet Panamaran , op 
bet Telings Ct welk een zoorte van die taal is) Tarisjitu, 
