48 HERBARII AMBOINENSIS 
renfibus Talawruxiam , ac Decanenfibus Taarki Dizaar. 
Fruétum autem peculiari nomine Malabari vocant Pa- 
nagay & Tsjargay. Ad Orientem nota eft Malaicenfi 
nomine Lontar, ac male in quibusdam libris Lantor. 
In Java dicitur Sualan, ac in Macaflera Talla , unde 
Spares sre Exercit. 158. Diftinät. 6. fuum Tal con- 
ecit. In Timora ac circumjacentibus infulis nomina- 
tur Colj. 
Potus inde collectus idem fortitus eft nomen ac Ca- 
lappi arboris, Latinis nempe Vinum Palmeum, juxta Por- 
tugallicum Vinbo de Palma: in Indoftana Sura & Syra, 
quod fupra Cap. I. derivavi ab Arabico Serab vel pro- 
ius a Perfico Scbir , quod fignificat quemvis craffum 
hausse , five fyrupum, in fpecie quemvis dulcem 
liquorem , qui e plantis ftillat aut exprimitur. Malai- 
cenfibus Toacca, ac noftratibus Touwak , Amboinenfi- 
bus & Timorenfibus Tua. Saccharum rubrum, quod 
ex hoc coquitur fucco , in Indoftana Fagara vocatur; 
quod Leg pronunciant ac Galli Schagera, unde ve- 
teres. fine dubio Saccharum derivarunt , quod in Malai- 
cenfi adhuc occurrit lingua, durum enim Saccharum 
canthum nominant Saccar. Flavus ex fructibus matu- 
ris expreffus fuccus, atque ad cafei confiftentiam ex- 
ficcatus Malabaris Punat & Punata dicitur. Arboris 
folia vocantur Ola zque ac Calappi folia. 
Locus. Invenitur hec arbor plurimum in Zeylane 
plaga Orientali , praefertim in regno Jaffanapatnam , 
ac inde porro per Cormandelz oram ufque ad Ori- 
vam, item in Java, fed plurimum in ejus Orientali par- 
te, in Madura , Balya, ac porro per illum infularum 
tractum ufque ad Timoram. In Celebe hujus quoque in- 
gentes funt filvz circa Geltiffonam ac Manduram: Pau- 
cz occurrunt in Orientali Ceramz parte , atque in Am- 
boina hinc inde una tantum alterave arbor , quz etiam 
tamquam rara & exotica colitur. Mirandum fane eft, 
duas has Indiz nutrices,Calappum nempe ac Lontarum, 
tam occultam fovere invidiam atque odium, ut in 
una eademque regione, vel uno in agro fimul crefcere 
nolint. Quod tamen fumme Creatoris fapiehtiz attri- 
buendum eft, qui.proficuas has & humano generi 
adeo neceflarias arbores una in regione progermina- 
re noluit. Videmus enim in tota Indoffai 
lane parte Occidentali Calappum abunde ac vegete 
crefcere, ibi autem nulla vel rara admodum occur- 
rit Lontarus: E contra in Zeylanz parte Orientali 
ac Cormandela predominantur ontari „in quibus lo- 
cis, uti fupra dictum fuit, Calappus eft exotica vel 
rariffima , ac paucz ille arbores, que in iftis oc- 
currunt regionibus, femper peculiari in loco folita- 
riz effe debent. Verum eft, multi poffent demonftra- 
ri loci, ubi ambz hz arbores fibi mutuo jun&z cre- 
fcunt, fed quz minori eft numero , femper languida 
erit, fi cum aliis comparetur. Ego autem in Amboina 
vidi Lontarum perfecte & adultz ftaturz , que magno 
exculta erat ibo „ac tamen fterilis femper fuit, 
nullam aliam ob cauffam, quam quod multis adftaret 
Calappis. ` | 
Ujus. Vulgaris Lontarus feu femina colitur vel ob 
fructus , vel:ob potum: Potus autem precipuus 
eft, quique fimili elicitur modo, uti de Calappo fuit 
dictum ; racemus nempe florifer feu Majang , Malaba- 
ris Pale di&us, vagina adhuc contentus fortiter fri- 
catur, feu duobus afferculis, qui inftar forcipis colli- 
ati funt, premitur , ac poft tres dies antica feu dimi- 
a minor pars amputatur;, ac deorfum flexa ra- 
mo anne&itur, cui appenditur ollula feu Bamboes , 
que per nodis ftillicidium repletur, quotidie au- 
tem lamella Majanga eft abfcindenda , donec to- 
tus racemus fit confumptus: Sique hzc arbor plu- 
‘res Majangs gerit, tim ex uno racemo potus, ex 
alio fru&us colligi poffunt. Si hunc fuccum potui 
adhibere velimus , arundines pure feu olle an- 
mne&ende funt: Si vero faccharum inde coqui ve- 
limus, tum ollz intus calce oblinende funt, quod 
.Suram fpiffiorem reddit, ac dulcedinem confervat, 
atque hinc folebant quasdam arbores pro potu , alias 
pro faccharo coquendo adhibere. Potus hic fere ejus- 
dem eft nature, ac Towak liquor ex Calappo elici- 
tus , eft tamen paulo magis fübruffus, ac pinguior, 
‘atque hinc faccharo excoquendo aptior , peculiaris 
etiam eft faporis quo facile a Calappi liquore dignofci 
t poteft; 
næ ac Zey- fla 
Liber I. Capht IX, 
of Tatimanu, in bet Tanjoers Talawruxiam, en in bet 
Decans Taarki Dizaar; dan de vrugt int byzonder noe- 
men de Malabaren Panagay, en Tsjargay. Om de Ooft 
is by bekent met den Maleit/chen naam van Lontar, dog 
ent in zommige boeken Lantor. Op Fava noemt men . 
em Sualan , en op Macaffer Talla, waar van Julius 
Scaliger , Exercit. 158. Diftindt. 6. zyn Tal gemaakt 
beeft; op Timor ende de omleggende Eylanden biet by Colj. 
De drank daar uitgetapt beeft dezelfde naam, als die 
van den Calappus-boom , te weten in ’t Latyn Vinum Pal- 
meum, za bet Portugeefe Vinho de Palma, in Indoftan 
Sura, en Syra, bet geen ik boven in bet eerfte Hooftjtük 
afgeleit heb van bet Arabifche woort Serab , ofte nog na- 
der van bet Perfifche Schir, bet geen alle dikke xoort van 
vogt betekent, ofte Syroop, dog in "t byzonder alle zoete 
drank , die uit de gewaffen druipt ofte uitgeperft wert. In 
*t Maleyts Toacca, en by de onze Touwak, in't Am- 
boins , en Timorees ‘Tua. Den bruinen zuiker , die uit dit 
zap wert gekookt, biet in Indoftan Jagara , 't welk zommi- 
ge uit/preeken , als de Franje Schagera , waar van de 
oude buiten twyffel gemaakt bebben bet woord Saccharum, 
't welk men ook nog in ’t Maleyts windt ; want den bar- 
den Candy-zuiker noemenze Saccar. Het geele zap wit de 
rype vrugten geperft, en tot de confiftentie van kaas ge- 
droogt , noemt men in't Malabaars Punat, en Punata. 
De bladeren des booms bieten Ola, zoo wel, als die van 
den Calappus-boom. - 
Plaats. Deze boomen vint men in menigte aan de Ooft- 
kant van Ceylon, inzonderbeit in bet koninkryk Faffana- 
patnam, en van daar voorts langs de cuft Cormandel tot 
Oriva toe. Item op °t eylant Fava, dog meeft aan deffelfs 
Ooftelykfte deel , op Madura, Baly, en voorts langs die 
reeks van Eylanden tot Timor toe; ook. beeft men groote 
boffcben daar van op Celebes , omtrent Gelliffon , en Man- 
dura: weinige op °t Ooftdeel van Ceram en in Amboina, 
bier en daar maar eene, en die men ook, als een rariteit , 
met moeite opqueekt. Het is te verwonderen , dat deze 
twee voed[lere[Jen van Indien, te weten de Calappus en 
Fager-boom , zoodanigen beimelyken jaloufie en baat te- 
ens malkanderen dragen, datze in een en "t zelfde land- 
‘bap > of op eenen akker t'zamen niet willen waffen, dog 
"t welk men des Scheppers wysheit moet toefchryven , die 
deze profytelyke en noodige boomen voor °t menfchelyke ge- 
g > în een en het zelfde landt by malkanderen niet lyden 
wil; want wy zien dat op de gebeele Weft-zyde van Tn- 
doftan en Ceilon, den Calappus-boom overvloedig en weel- 
drig waft, dog dagr beeft men weder geen of weinige Fa- 
er-boomen , en die ftaan nog altydt daar van afgezon- 
ert: daar en tegen voeren de Fager-boomen bun beer- 
Jchappy op Ceylons Ooft-kuft en ndel, alwaar , als 
gezegt , den Calappus-boom uitlandifcb of dun gezaayt is, 
en die weinige, die men dan nog aldaar vint, moeten zig 
altyd op een ftuk lands alleen bouden: bet is waar , men 
zoude veel plaatzen konnen aanwyzen , daar beide die boo- 
men onder malkander ftaan, maar den mindere int getal 
zal altyt treuriger ftaan, dan by zyns gelyken; en ik beb 
in Amboina gezien eenen Lontar-boom , fcbier van een vol- 
komen ftature , die met groote moeiten gebavent wiert , 
en egter onvrugtbaar bleef, om dat by by veele Calappus- 
boomen ftondt. 
Gebruik. Den gemeenen Lontar-boom , of bet wyfken 
wert gebavend, of om vrugten, of om drank, daar van 
te bebben ; dog den drank is wel ’t voornaamfte „en dewel- 
ke op diergelyken mamier getapt wert, als van den Calap- 
pus-boom , namentlyk , bet bloeizel of de Majang , in’t Ma- 
labaars genaamt Pale, nog in zyn fcheede beflooten zynde, 
wert bevoorens flerkelyk gewreven, of met twee boutjes, 
die als een tang t'zamen gebonden zyn , geknepen , en dan, 
naa verloop van drie daagen, zoo [nyt men de voorfte en 
kleinfte helft daar af, bint dem fteel nederwaarts gebogen 
aan een bak daft, en bangt daar aan een potje of bamboes, 
`t welk dan in een nagt vol druipt , dog dagelyks moet men 
een fcbyfje van de Majang affnyden, tot dat den fteel ge- 
con/umeert is; en als dezen boom meer dan een Majang 
beeft „ zoo kan men «vel den eenen teifferen, en de andere 
kunnen vrugten dragen, Als men nu dit zap tot drinken 
gebruiken wil, zoo moet men zuivere rieten, of potten, 
daar aan bangen, maar als men zuiker daar uit kooken 
wil, zoo moet men de potjes van binnen een weinig met 
kalk beftryken , °t welk de Sura dikker maakt, als mede 
bare a etg bewaart , en daarom pleegt men byzondere 
boomen te bouden tot bet drinken, en andere tot bet maaken 
van zuiker. Dezen drank is bykans van de zelfde gedaan- 
te , als den Towak van den Calappus-boom getapt $ 
wat - 
ofer, 
re 
