1. Boek. 1X. Hoofdft. 
pan Quum itaque Cinghalenfes in Zeylana, & Kel- 
Jingenfes in Cormandela quotidie hanc adfcendere de- 
beant arborem , peculiares cinéturas atque alia adjuta- 
menta hunc in finem conficiunt: ad pedes nempe la- 
queum funis inftar femi-circuli, quo arbores confcen- 
dunt, duplex circa corpus cingulum, cui appendent 
duo cultri vagina occlufi , ollulam præparata inple- 
tam calce, & aliam ollam in corbi ex viminibus con- 
texta in dorfo habent, in qua exftillatam colligunt Su- 
ram, que omnia peculiaria funt fortita fua nomina 
lingua Malabarica, atque ab aliis latius ac curiofe de- 
fcripta funt,ac proinde a me hifcein regionibus igno- 
ta omittuntur. 
r Sura tarde ac fenfim fupraignem coquitur in fpiffum 
Syrupum Carpoene dictum, dein in oblongas effunditur 
“corbes „ac fumo exficcatur, tumque ex ea fit faccha- 
rum rubrum arboreum , J'agara proprie dictum. Javani 
hunc Syrupum in parvas patinas feu patellas, Tam- 
poerongs, Bamboes, vel fimiles effundunt , ac in iis tam- 
quam in parvos faccharinos panes exficcant, quorum 
duriores foliis quibusdam involvunt, ac venales offe- 
runt, qui autem viliores ac confracti funt, Corbibus 
indunt ac cum alio arboris faccharo commifcent, 
uod ex Sagüuero arbore conficitur. Lontareum hoc 
fücthanati bene ac ficcis imprimis locis eft affervan- 
dum , alias enim facile liquefcit, atque hinc optime 
ex eo tales panatelle vel oblongi baculi formantur, 
ut eo melius in locis ficcis deponi poffent. 
Lontareum hoc faccharuma Sagueri faccharo bene eft 
diftinguendum , hoc autem eft — > fufcum, ac hu- 
midum , alterum vero pallide fufcum , ac fiecum, dif- 
ferunt quoque fapore , Lontari enim faccharum ad 
edulia & ex manu vulgo comeditur, atque inde in Ja- 
va femper placentulz feu Bacilli formantur. Aduftum 
fepe quidem fapit, verum hoe neutiquam faccharo, 
fed ejus pr&parationi ; ae nimio igni imputandum eft. 
Obfervatum quoque fuit , fi a-novitianis -nimis vora- 
citer comedatur , dyfenteriam excitare. Incolis autem 
ufitatiffimum éz aptifimum -habetur medicamentis 
commifeendum, uti & fuffimigio Aftangi dicto, cui 
gratum ac jucundum dat odorem. 
In Zeylana, ac Cormandela magis expetuntur fru- 
&us , quam in Java ac hifce Orientalibus infulis , femi- 
maturi nempe, quorum putamen hactenus eft molle, 
ex arbore avelluntur vel abfcinduntur, ac cortice ex- 
teriore denudantur , [poco putamen tum digito per- 
foratur, tumque mollis nucleus Liplap dictus forberi 
poteft, qu& jucundus optimeque refrigerans eft, ni- 
mia autem ejus quantitas haud ingerenda eft, quum 
ftomachum debilitet, ac proinde nocet... Maturi fru- 
€&us plus moleftie habent, five crudi edantur, five 
Poenata cx iis fiat. Molles ac maturi crudi comedi 
poffunt, fi exterior cortex tollatur, ac fibrofa caro 
digitis adeo prematur , donec omnis flavus fuccus ex: 
ftillaverit , quique reftat , exfugitür, uti in matura 
Manga . Succus hic dulcis quidem fed fimul fatuus 
eft ; reftans autem Cayro , feu. fibrofum. putamen cum 
nucleis abjicitur: Fructus autem, qui non adeo funt 
maturi, füpra ignem aflandi funt, donec fuccus per 
corticem penetret: vel exfudet, quique tum decorti- 
catur, ac fructus, ut antea dictum, comeditur. 
- Ad Pumatam conficiendam plus rholiminis reguiritur, ` 
para enim maturi fructus, qui a Julio in Septem- 
rim ex arbore decidunt, coilecti fuerunt, petioli & 
calices manibus diftorti , exteriores cortices abrafi , ac 
decorticati fructus aqua abluti, atque ab adherente 
hirfütie, & terra depurati,fuerunt, tum exprimuntur, 
atque cum alia lympida aqua tam diu fricantur , donec 
omnis flavus fuccus fuerit exhauftus, quod aliquando 
bis ac ter repetitur, ne fuccus perdatur , ac fpifla fiat 
‚confiftentia, quam preparatores arcuato bacillo ab 
omnibus putaminis filamentis depurant, tumque ma- 
chinam ex aflerculis confe&am pr&pararunt , quz 
hic Parra Parra, Malaice Lante Lante, Malabarice Pan- 
del vocatur, in hac machina extendunt amplas pal- 
meas tegetes a quatuordecim ad fexdecim cubitos lon- 
as,in quibus tum preparatum effundunt fuccum adeo 
piffum „ut vix folia matte confpici poffint , per unum 
Tom. 1. tum 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
49 
roller, en veel vetter , en daarom bequamer , om Syroop 
van te kooken , ook van een byzondere Jmaak , die bem ligt 
van den Calappus-Towak komt te onderfcheiden; dewyle 
dan de Singalee/en op Zeylon en Kellings van de kuft Cor- 
mandel dagelyks deze boomen- beklimmen moeten, zoo beb- 
benfe byzondere gordels, en ander gereetfchap daar toe, te 
welen: een reep van een touw als een balve cirkel aan de 
voeten, waar mede zy de boomen beklimmen , een dubbel- 
den gordel om bet lyf, waar aan bangen twee me[]en in 
een ‘/cheede , een potje met toegemaakte kalk, en nog een 
pot in een korf van gevlogten ryswerk op den rugge , waar 
in zy de getapte Sura vergaderen , alle baar byzondere na- 
men hebbende in't Mallabaars, en ook by andere wytloo- 
pig en curieus befchreven zynde, en daarom by my als on- 
bekend en ongebruikelyk in deze quartieren naagelaten. 
De Sura wert over een langzaam vuur eerft tot een dikken 
Syroop „ Carpoene genaamt , gekookt „daar na in lankwer- 
bige korfjes gegooten , en in den rook gedroogt, en dan 
komt daar van een bruinen boom-zuiker, dien men eigent- 
lyk Jagara noemt. De Javanen gieten dezen Syroop in 
kleine fchooteltjes, Tampoerongs , of Bamboesjes, en la- 
tenze daar in als kleine brootjens tot zuiker opdroogen „ 
waar van ze dan de bardfte in zekere bladeren winden, en 
200 te koop brengen, maar de flegtere, of gebrookene broo- 
tjens doenze in kanafJers of korven, en vermengenze met 
een anderen boom-zuiker „ die van den Sagueers-boom ge- 
maakt wert; men moet dezen Lontar-zuiker wel, en dat 
op drooge plaatfen bewaren y want anders fimelt by ligt 
weg „en daarom wert bet bequaamyt , en beft geagt dat menze 
tot zulke kleine broodjes , of lankwerpige flokjes formeert , 
om dezelve alzoo te beter op drooge plaatzen te kunnen leggen. 
Dezen Lontar-zuiker kan men van den Sagueers-zui- 
ker zeer wel onderfcheiden, want den laaften is zwart- 
bruin , en vry vogtig , dog den eerjten ligt-bruin, 
en wat drooger , ook van een byzondere [maak , midsgaders 
tot de koft en om wit de bandt te eeten veel bequaamer dan 
den Sagueers-zuiker, wordende op Fava altyt tot koekjes 
of ftokjes gemaakt s by fmaakt zomtyts wel wat bran- 
dig, dog dat moet men, niet den zuiker , maar bet bereiden 
en flerk vuur toefchryven. Dog beeft men ook érvaren , dat 
by, by de nieuwelingen te gulzig geselen » den rooden-loop 
komt.te veroorzaaken, maar de Inlanders bouden bem voor 
de bequaamjte om by bun medicamenten te mengen, als me- 
de by bet drooge reuk-werk, Aftangi genaamt, aan bet 
welk by een byzondere gratie of và ea geeft. 
Op Ceylon,en:de kufi Cormandel maakt men meer werk 
van de vrugten , dan op Fava, en deze Ooflerfche Eylan- 
den, te weten de half. rype, die nog een weeke fchaal beb- 
ben, fnyt of plukt men van de boomen, en kapt de bo- 
venfte-bolfter daar af, de weeke fchaal doorboort men 
met een vingers en dan kan men bet nog weeke pit of lip- 
lap daar uit flurpen, dat zeer aangenaam en verkoelende 
is ; dog men moet’er niet al te veel van in zwelgen, om dat 
bet de maag ook esz lanen aadelyk is. 
Met de rype vrugten beeft men wat meer moeyten, bet xy 
om dezelve, raauw te eeten, of om Poenata daar van te 
maaken. De murw rype kan men raauw eeten, de buiten- 
Ste fchelle daar aftrekkende, en bet bairige vlees met de 
vinger zoodanig drukkende, tot dat alle bet geele zap daar 
uitkome, en’t welk men dan daar afzuygt, gelyk van de 
rype Mangas ; zynde wel zoet , dog ook wat geyl van 
Jmaak, en de pe eds Cayro, of bairige boljter, met 
de korls , /myt men dan weg; dog de vrugten die nog zoo 
"yp niet en.zyn, moet men een weinig over 't vier braden, 
tot dat bet zap door de fchelle been dringt , of begint uit te 
Javeetesi , en dan dezelve daar af trekken „ en de vrugt 
eeten als vooren. 
Tot bet maaken van de Punata vereyft meg al 
wat meer werks , want naa dat de rype vrugten, die 
van Fulius tot September toe van de boomen afvallen, 
by een vergadert , de kappen of kelken des fteels met de ` 
banden daar afgedraayd , de buitenfte bolfters afgerukt, 
midsgaders die gefchilde vrugten met water afgefpoelt, en 
wan de daar aanklevende ruigte en aarde wel gezuivèrt 
zyn, dan drukten kneet men dezelve in ander [cboon wa- 
ter zoo lange, tot dat al het geele zap daar uit is, en "t 
welk zomtyts ook wel twee, of drie maal wert berbaalt , 
op datter dog geen zap verlooren mogte gaan, en bet een 
dikke confiftentie wierde, dewelke zy, namentlyk de berei- 
ders, dan, met een kruis flokje van alle vezels der bol- 
fiers, die daar nog in mogten zyn , zuiveren, bebbende 
dan ook al gereet een ftelling van latten gemaakt , dierge- 
lyke men bier om de Ooft Parra Parra, in "t Maleyts Lan- 
te Lante, en in "t Mallabaars Pandel noemt, daar op 
G vit- 
