+ 
~ 
1. Boek. X. Hoofdjt. 
CAPUT DECIMUM. 
Lontarus Silveflris. Lontar Utan. 
" a domeftica, & quamvis ejus truncus gracilior ac 
humilior fit, rami tamen ejus funt longiores , ac 
folia quoque majora illis domeftice. Rami & folia 
itidem differunt juxta etatem: Quamdiu enim fruti- 
cofa eft, rami ejus funt quinque fexve pedes longi, 
digitum feu pollicem craffi, triangulares fero, fupe- 
fiore parte excavati , atque ad latera dentati initar 
fubtilis ferre. Folium in minores lacinias eft divi- 
fum , nec ita profunde incifum ac in fubfequente. 
In adulta arbore rami a decem ad quatuordecim pedes 
S iome hæc Lontarus haud multum differt forma 
funt longi , mediocre brachium craffi, ac canalis: 
intermedius excrevit zqualiter magis, ac fere pla- 
nus eft, ad margines cinctus acutis, duris, nigris, fed 
brevibus fpinis , omnibus deorfum reflexis inftar ferre 
majoris. In vertice non conjunguntur rami uti in do- 
meftica, fed a trunci medio fupra fe invicem locantur.. 
Quifque ad fuum finem gerit amplum, rotundum ‚ac 
radiatum inftar depicti folis folium, uti in domeftica, 
majus camen, fex feptemve habens pedes in diame- 
tro. Cujus radii inequaliter funt incifi „tres quatuorve 
enim lacinias efformant feu divifionem, quz a fubfe- 
quente profundiore lacinia feparata eft, ac nulla ha- 
rum laciniarum ad centfüm extenditür , pofteriores 
quoque radii femper funt breviores, anterioribus vel 
mediis, nec perfectum formant circulum, fed ad pe- 
diculum aperturam relinquunt: Quifque radius circi- 
ter tres cum dimidio pedes eft longus, ac in medio 
firmum habet nervum , cujus finis in plura definit 
acumina paululum obtufa, ac fi abrupta forent. Folia 
uoque funt tenuiora , glabriora , ac in longiores divi- 
Á radios, quam domefticz. ` po cuo cm 
-` Foliorum juniorum lacinie ‚ut & in fruticofa arbore, 
ad margines longum gerunt filum , quod fenfim diffol- 
vitur, ependit , ac tandem quoque Per. Exterius 
lignum Calappo fere fimile eft, paulo tamen magis 
fufcum , ac durius, multo tamen minus durum ac ni- 
grum quam Lontari domreftice , adeoque nulli ufüi 
mechanico aptum, nifi ad viliora quandoque tigilla. 
Interior medulla eft ficca ac farinofa, uti arboris Sa- 
gou, durior tamen ac fibrofior , ad radicem non adeo 
amplus eft vel protuberans truncus quam domeftice , 
qui etiam brevius durat ac vivit. Quamdiu excrefcit , 
nullos producit fructus , fed fi fuerit adulta, quum 
magnam ramificationum partem demiferit, comam 
accipit ramofam inftar Sagu arboris, multo tamen mi- 
norem, non ultra quatuor pedes altam, erectam ex 
medio verticis , in fex circiter majores divifam ramos, , 
qui ad bafin ar&te conjunguntur. Majores hi rami in 
multos dividuntur laterales racemos, Pinange fimiles , 
hi autem fünt erecti, firmi, hirfuti, ac capitati, qui 
fru&tus producunt longe ac laxe a fe invicem depen- 
dentes , rotundos inftar globulorum fiftule ignivomz, 
cinereo-virides ac fupra foveola obfcura impreffos , ex- 
terne inveftitos tenui ac ficca carne, quz facile pu- 
trefcit, fub hac alius rotundus ac durus locatur nu- 
. cteus magnitudineglobuli ftlopi, fine apice duro, qualis 
inSaribi nucleo confpicitur , fub tenui , ac lignofo porro 
putamine albus ac durus abfconditur nucleus, edendo 
ineptus. Quum nuclei hi interram decidant, albicantes 
deorfum agunt fibrillas , ac furfum tenuia germina , que 
fimul cum nucleo, qui tum mollior eft factus , edules 
quodammodo funt. Vefpertiliones hos amant nucleos, 
quum ex arbore dependent , quique hinc inde per 
'eorum ftercus feruntur in filvis, unde nove proger- 
minant arbores. Si omnes baccz deciderint , ad fum- 
‘mam pervenit arbor fenectutem: feme! enim tantum 
gerit fructus, ac brevi poftea perit, uti quoque Sagu 
arbor. 
AA e 
Nomen. Loutarus Silveftr!s Latine , Lontar Utan Ma- 
laice. Talpetti in Cormandele ora, in Macaffera Coil 
& Coüla, in Amboina Maccanunut & Maanuno , in Boc- 
ro Siger, in Manipa Majafa, quidam eam quoguo vo- 
cant cta Wocka, cum Saribu hanc confundentes. 
Locus. In iifdem fere crefcit regionibus, in quibus 
domeftica, uti in Java, Madura a hora & Ce? 
R 
 AMBOINSCHE KRUYDBO E K. 53 
KO ORD STUK 
Wilde Lontar-Boom. 
Eze wilde Lontar-boom verfchilt niet veel in "t 
aanzien van de tamme, en hoewel den flam wat 
ranker en lager is, zoo zyn egter de takken langer, 
en de bladeren grooter dan aan de tamme, De takken en 
bladeren. verfchillen ook naa bun tweederley ouderdom: 
want 200 lang hy nog een ftruik is, zyn de takken onge- 
weer 5. a 6. voeten lank, een vinger of een duim dik „`b 
naa drie-kantig , boven met een diepe geut, en aan derzel- 
ver kanten klein getandt als een fyne zaag. Het blat is in 
minder lappen verdeelt , of zoo diep niet gefneden, als aan 
de naaft-volgende. Aan de volwaffene zyn de takken van 
thien tot veerthien voeten. lank, een kleinen arm dik, de 
geut is als dan ook meeft uitgegroeit en vlak, aan de kan- 
ten bezeb met fcberbe, Darde, zwarte , dog korte doornen , 
alle agterwaarts overgeboogen , als een grove zage. Zy 
Joan ook niet in de kruin by malkander vergadert , gelyk 
aan de tamme , maar van’t middelfte des ée vervol- 
gens boven malkander ; yder draagt aan zyn eynd een groos 
ront blat, geftraalt als een gefchilderde Son , gelyk de tamme, 
dog veel grooter, te weten vyf a zes voeten in bun dia- 
meter; de flraalen zyn ook ongelyk ingekeept , want drie 
en vier maaken een lap, of verdeeling, dewelke van de 
naaft-volgende met een dieper keep afge/cheiden is , en gee- 
ne van die keepen raakt tot aan bet centrum; ook zyn de 
agterfte fkraalen altyt korter, dan de voorfte, of middel- 
fe, en fluiten geen volkomen cirkul, maar laten een ope- 
ning by den tak: yder ftraal is omtrent drie en een half 
voeten lank, beeft in de midden een flyve zenuwe, baar 
einden zyn in meerder fpitzen verdeelt, dog wat ftomp als 
‘of ze afgebrooken waren; en de bladeren xyn ook in ’t ge- 
heel dunder , gladder „en in langer ftraalen verdeelt , dan 
pal sgh Blog anh agi SE fi 
^. Dek aan de jonge bladeren , en aan de jonge firuik 
“bebben dan bare kanten een Las f draat , dae metter 
tyd los raakt, afbangt , en eindelyk ook vergaat, Het bui- 
tenfte bout is dat van den Calappus-boom (her gelyk, of 
“wat bruinder en barder , dog op verre naa zoo zwart nog « 
bard niet, als dat van de tamme Lontar, dierbalven tat 
„geen bouwerk bequaam , behalven zomtyds tot flegte latten; 
bet binnenfte is een droog en meelagtig merg , gelyk de Sa- 
gu-boom béeft , dog groff-dradiger en harder , by de wortel 
is by x00 breed, nog uitpuilende niet , gelyk de tamme, 
zynde ook van korter duurzgambeit of leven; zoo lang by 
nog in’t groeyen is, draagt by geene vrugten ‚maar in den 
ouderdom , als by een groot deel van zyn takken afgewor- 
pen beeft, krygt of gewint by een getakte kroon als der: 
Sagu-boom; dog veel Rleinder, te weten niet boven de vier 
voeten boog, mede over eind’ flaande, regt uit bet midden 
van de kruin „ en omtrent in zes booft-takken verdeelt , 
dewelke beneeden digt tegens den hooft-{tecl aan flaan. De- 
“ze booft-takken verdeelen bun in veele zyde-fleelen, fchier 
gelyk aan een Pinang-tros, dog deze fleelen zyn regt, D, 
ruig , of geknopt ; bier aan waffen de vrugten die wat ydel 
of verre van malkander bangen, regt ront als een groote ` 
mutsquet-kogel , graauw-groen , en Van vooren met een 
donker kuiltje, van buiten zynze bekleet met een dun en 
droog Vleis, het welk ligt afrot, daar binnen leid een an- 
dere ronde en barde korl , in de grootte van een piftool-kogel, 
dog zonder zoodanigen barden fpitzje voor uit , als men aan 
de Sariboe-korl ziet, voorts leit onder een dunne en bout- 
agtige fcbaal een witte en barde beeft, die tot eeten onbe- 
quaam is; als de korls op de aarde vallen , fchietenfe witte 
worteltjes nederwaarts , en opwaarts dunne fcheutjes, die 
t’zaam met de korl (dewelke als dan weeker geworden e 
eenigzints eetbaar zyn. De Vleermuizen ecten deze korls 
raag , als zy nog aan den boom bangen , en zaayenze door 
en afgank bier en daar in de ruigte, daar dan nieuwe 
boomen van voortkomen ; als nu alle de bezien afgevallen 
zyn, 200 is den boom tot zyn boog fte ouderdom gekomen, 
want by draagt niet meer dan eenmaal vrugten, en gaat 
kort daar na uit, gelyk ook den Sagu-boom doet. 
Naan, In’t Latyn Lontarus Silv eftris,n t Maleyts,Lon- 
tar-Utan,op de kufi Cormandel, Lalpetti, Macaffers Coäl,en 
Cola, Amboinees Maccanunut , en Maanuno, op Boero, 
Siger, op Manipa Majafla „zommige noemen bem ook Woc- 
ka Wocka , denzelven alzoo met de Saribu confunderende. 
Plaats. Hy waft fchier in.de zelfde landen met de tamme 
Lontar, als op Saca , Madura, Timor, en Celebes. In 
G 3 Mandur 
