54 
In Mandura frequens eft , unde juniora folia in Ma- 
caffara venalia in forum adferuntur , & quamvis fit fil- 
veftris hee arbor, uno tamen in loco femel multi- 
plicata lubenter crefcit. In Amboina eft rara, fre- 
quentior in Boero, Bonoa, & Oma, tam in declivis 
quam montofis locis. 
Ufus. Hujus arboris folia tantum funt in ufu ; quam- 
diu arbor excrefcit , nullos enim, uti dictum fuit , um- 
quam fert fructus, nifi in fumma ejus fene&ute , atque 
hi nulli inferviunt ufui vel ufquam ufurpantur. Ex fo- 
lis Macaffarenfes ac Boegenfes amplos formant pi- 
leos, atque ex iis quoque ne&unt capfulas Epo ipfis 
ditas, in quibus Tabacum ac Pinangam includunt, 
quas fecum geftant: Ex junioribus quoque foliis te- 
pues formantür matte, ac facci,in quibus gerunt Ory- 
zam , vel, fi plurima conneétantur folia, vela pro na- 
vigiis, qua ftramineos faccos ac ftraminea vela nos 
vocare folemus, quum omnino ex ftramine confecta 
videantur , atque in fimilibus faccis in Java plurime 
res, uti Oryza, Piper, fru&us, radices &c. illigantur. 
Ex iisdem quoque foliis per longitudinem fiffis fila 
. quoque fortiora conficiunt , colligando apta , ut & pro 
retibus , ac tenuius diffecta, fila prebent , ex quibus Ma- 
caffarenfes veftimenta contra pluviam habent, Badju- 
torro & Cororon dicta, quibus fe induunt menfibus pluvia- 
libus, quum Oryzam plantant vel in fafces illigant. Inter 
foliorum ortum mollis ac tenera crefcit inftar fpongie 
fubftantia, feu inftar fomitis igniarii , que Baroe dicitur, 
& apta eft ad navigia obfolidanda, ex fequente autem 
arbore Sagu melior ac major ejus colligitur quantitas. 
Boegenfes & Boeronenfes aliquem inde eliciunt po- 
tum, longe tamen viliorem ac alium Towak , nau- 
feofum , ac caput gravantem. Eum in finem omnes fere 
verticis detruncant ramos., detruncatum obvolvunt 
‘caput foliis, ne aër accedat. 'l'umque hoc feriunt, 
ac dein appendent vas aliquod , quod demum altero 
repletur die: Hunc autem liquorem eliciendo arbores 
hz marcefcunt ac deformate funt , uti quo ue Sagü 
arbor. E quibus vero nullus elicitur potus, ed bene co- 
luntur ac depürantur, pinguefcunt quafi, ac craffef- 
cunt, atque farina ex earum medulla preparari 
poteft eodem modo ac ex arbore Sagu. Alio quoque 
modo elicitur liquor, fi nempe in vertice detruncato 
foramen per truncum perforetur, 'ipfique canalis in- 
truditur, cui vas aliquod appenditur , quod alternis 
etiam repletur diebus , hoc autem non ultra duas 
tresve feptimanas continuari poteft. In Bonoa hzc 
arbor altior excrefcit, ac latiora habet folia quam in 
aliquo alio loco , fed ejus loci incole ingeniofiores 
funt quam eorum vicini, atque ex ejus foliis ele- 
gantes plures contexunt res, inter quas be? ampli 
coronis ramofis ornati Tudong dicti excellunt , quos 
femine ad folem & pluvias avertendas geftant. Qua- 
dratas quoque inde formant capfulas Totombo illis vo- 
catas , quas foliis atro ac rubro colore impregnatis 
‚eleganter contexunt, ac quafi depingunt, que fuppel- 
lex quidem eft fragilis, vulgaris tamen, & apta pro 
veftimentis ac pannis confervandis, atque hifce duo- 
bus preparatis tributum quondam folvebant regibus 
Ternatenfibus. Ex ligno Alphurenfes longas. jacula- 
torias formant haftas, Sagu Sagu dictas, quas ex ma- 
nibus in hoftes vibrant, ac malignum adferunt vul- 
nus, quum hafta in ramenta diffilit, fi ad offa perve- 
niat. i 
Si quis comederit noxios pifces , Cancros, feu Fun- 
gos, tum fruftum viridis hujus arboris rami aqua con- 
tundendum eft, ac ejus fuccus expreflus zgro propi- 
nandus eft, qui curabitur quam primum vomuerit, ea- 
dem quoque aqua curat illos, qui a Celebenfi Salaman- 
dra, Tocke dicta, mictione venenata confpurcatus eft. 
Defe&u viridium ramorum. facci quoque ac matte ex 
ejus foliis contexte adhibentur, atque has in aqua fna- 
ceratas tam diu conterunt , donec fpumefcat agua, 
uam egro propinant. Tenuiffime radicis fibrille ex 
Tus arbore , cum Sonchi Amboinenfis radice maftica- 
te, ac fuccus ex his deglutitus curat Diarrhzam. 
e^ 
`“ Cùm Lontaro convenire videtur Lantaniere fic di- 
éta a Gallis in infulis Caribzis habitantibus, que de- 
fcripta eft in Antill. Hiftor. Cap. 6. queque effet arbor 
amplo ac radiato folio. Å 
Silveftris Lontarus, feu arbor ipfi fimillima crefcit 
| quoque 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput X. 
Mandur is ze overvloedig , van «vaar men de jonge blade- 
ren op. MakafJer te koop brengt, en hoewel by, wilt is., zoo 
wafjen zy nogtans gaarne by malkander op een ftuk lants. 
In Amboina is ze weinig , dog meer op Boero, Bonoa, en 
Oma, zoo wel in de vlakte als in `t gebergte. — 
Gebruik. Van dezen boom zyn alleen de bladeren in ge- 
bruik, zoo lang by in zyn groeyen is; want, als gezegt, 
by draagt nooit vrugten als in zyn uitterfle ouderdom , en 
dan zyn. dezelve nog al van geen gebruik of nergens toe be- 
quaam; van de bladeren maaken zoo wel de Macaf]aren , 
als Boegts veelderley breede hoeden, em vlegten ook daar 
wan kleine doosjes Epo genaamt , daar inze Tabak, en Pi- 
nang bergen, om die by bun te konnen dragen. Uit de 
jonge bladeren maakt men mede dunne matten, en ook zak- 
ken om ryfl in te dragen, of, zoo men er veele aan mal- 
kanderen naait, zeilen tot vaartuigen, 't welk wy flroo- 
zakken, en fbroo-zeilen noemen , want zy gelyken zeer wel 
van ftroo gevlogten te wezen , en in diergelyke zakken wer- 
den op Fava wver/cheide goederen, als ryJl, peper, vrug- 
ten, wortelen Ec. afgepakt ; uit de zelfde bladeren , in de 
lengte gefpleten ‚maakt men ook eenige grove draden , dien- 
lig tot alderbande bint-werk , en grove netten, en nog fyn- 
der ge/needen, gevenze een gaaren, daar de MaccafJaren ba- 
re regen-rokken van maaken , Badjutorro en Cororon ge- 
naamt , dewelke zy aandoen in de regen-maanden, als xy 
de ryft planten; tulfcben den oorfpronk der takken, wint 
men een weeke en teere fubftantie, als een dunne fpongie, 
of als gebrande tontel „`t welk men Baroe noemt, en be- 
guaam is om de vaartuigen mede te breeuwen, dog wit den 
DS Sagueer-boom komt bet veel meer en ook beeter. 
e Boegis en Boeronezen weten mede eenige drank daar 
uit te tappen , dog die is veel flegter als andere Towak, 
brakagtig van fmaak , en bet hooft bezwarende; tot dien 
einde kappenze fcbier alle de takken van de kruin af, be- ` 
winden den kop met bladeren op dat er geen lugt by kome; 
deze kloppenze eerft wat, en bangen als dan een vat daar 
aan , *t welk eerfi de tweede dag vol of vervult wert , dan 
door dit tappen werden deze boomen zeer mager en onge- 
daan, gelyk mede den Sagueers-boom. Dog die men niet 
tapt „maar voed en bavend , werden vet en dik, en als dan 
kan men eenig meel uit haar merg bereiden, op dezelfde 
manier gelyk uit den Sagueers-boom ; ook gefchiet bet tap- 
pen of Beren nog op een andere manier , te weten y als 
men boven in de kaalgemaakte kruin een gat in de flam 
boort , een geutje daar in [leekt , eneen vat daar aan bangt, 
`t welk mede alle twee dagen eens gevult of vol wert , maar 
dit tappen kan men niet boven de twee a drie weeken conti- 
nueeren. Op Bonoa wajt deze boom wat booger., en met 
breeder bladeren dan elders , en defJelfs inwoonders zyn 
Jneediger dan baar gebuuren, om uit de[Jelfs bladeren te 
vlegten veelderley fraye dingen, en onder. anderen breede 
boeden, met getakte kroonen daar boven op, Tudong ge- 
naamt, die de vrouwen tegen de zon en regen dragen, als 
mede vierkante kistjes Totombo genaamt, dieze dan met 
zwart en rood. geverfde bladeren weten te doorwerken , en 
als te be/childeren, zynde wel een bros huisraad , dog zeer 
gemeen en bequaam om linnen en klederen daar in te ber- 
gen, en met welke twee dingen xy luiden ook eertyts baar 
trybuit betaalen aan de Ternataan/cben Koningen. Uit bet 
bout maaken de Alpburezen bare lange werp-/pietzen, Sa- 
gu Sagu genaamd , die zy uit de bant na de vyand werpen, 
maakende een quade quetzuur , om dat de fpits fplinterd, 
alle op een been raakt. 
Als ymand gegeeten beeft van eenige fchadelyke viffchen 
Crabben, of Cambernoelien „ dan es His Py Re de 
groene tak dezes booms in °t water kneufen „ bet zap daar 
uitperffen, en "t zelve den patient te drinken geven, zoo 
zal by geneezen, zo draa by aan bet braken raakt. " Zelf- 
de water helpt ook die geene , die een Celebifcbe Salamandar 
met zyn venynige pis befpat beeft: men neemt ook by ge- 
brek van groene takken een ftroozak , of matte van de ‘i $ 
bladeren gevlogten, en die kneuft of kneed men zoo ea 
in t water, tot dat het zelve [cbuimt , en geeft bet zo den 
patient te.drinken. De dunfte vezelingen der wortel de- 
zes booms met de wortel van Sonchus Amboinicus ge- 
kaauwt, en bet zap ingezwolgen, geneeft den buik-loop. ` 
Met den Lontar Jchynt mede over een te komen.den Lan- 
tanier , alzoo genaamt van de Francoizen in de Caribifche 
Eylanden woonende , midsgaders befchreven in de Hiftorie 
Antill. Cap. 6. en "t welk zoude zjn een boom met een breet 
en Sea bladt. a Be = 
Den wilden Lontar , of immers een boom den zelven 
: : zeer 
