1. Boek. X. Hoofdft. 
quoque in infulis Philippzis Ybur ibidem dicta; trunco 
tam craffo, ut vir eum brachiis complecti nequeat, 
atque ejüs medullam incole ficcis temporibus in 
ligneis caudicibus contundunt, ex qua panem for- 
mant, uti hic in Amboina ex Sagou preparatur. Item, 
fi vertex ac folia detruncentur, ac per truncum ca- 
nalis intrudatur foramini cuidam appropriatus , potus 
tunc inde hauritur , qui coquendo fit fyrupus feu Goela, 
ac diutius coctus faccharum prabet rubrum. An cre- 
dibile itaque eft, Fariniferam Palmam, quam itinerarii 
Francifci Drake, uti Carolus Clufius Lib. 1. Exotic: Cap. 3. 
fcribit, in Manilhis viderunt, rotundo vertice feu ca- 
pite Brafficam capitatam emulantem, atque ex qua 
juxta eorum relationem panis preparabatur , hanc 
filveftrem Lontarum feu Manilhenfium Your fuiffe po- 
tius quam arborem Sagu , quam poftea primum in Ter- 
nata vel infulis Moluccis obfervarunt. Viderunt enim 
forfan primum in Manilhis, ac morem pr&parandi pa- 
nem dein in Moluccis, ac forte putarunt unam eandem- 
que effe arborem. Quales errores in libris itinerario- 
rum, atque a noftrz nationis navigatoribus commit- 
tuntur, quod unum eundemque cujusdam rei ufum ex 
diverfis obfervent arboribus, ac fine ulteriore indagi- 
ne utrasque confundant, & pro iisdem habeant, unde 
quoque Europzis fcriptoribus fimiles cauffant erro- 
res, uti fupra Cap. 3. demonftratum fuit, docto Sca- 
ligero in deferibendo Coccum Indicam accidifle, ` 
Hujus filveftris Loritari fpecies altera feu varietas 
. videtur Javanenfium Cabang , quamvis etiam ad Saribum 
& Licualam referri pons bang autem folia non ita 
profunde funt diffetta, ac diu durat , quod non nifi fo- 
lia in ipfa obferventur: Tempore autem fit arbor tam 
craffa: ac Calappus, duabus tamen ulnis vix altior, 
neque fructus nifi in fumma profert fenectute, unde hi 
Incolis quoque ignoti funt; alioquin eam compararem 
cum humili Tammar arbore ig Zeylana crefcente. For 
lia hec itidem magni funt ufus: ex iis-enim tenuiter 
diffectis Javani faccos formant, item Tudongs feu am- 
plas petafos, quos contra folem & pluvias gerunt : in iis 
iverfte quoque res confervari ac obvolvi poflunt, 
mo 
Malaicenfibus mos eft, in hifce deponere pretiofum 
lapidem Hyftricitem , feu Pedra de Porco dictum, ut 
ejus vires confervent, qui hunc in finem his. obvol- 
vitur foliis, & in cifta ex auro confecta affervatur, Ob 
magnum foliorum ufum arbor hec utcumque eft fru- 
ticofa fine. trunco , que raro alio in loco occurrit 
nifi circa Javanorum emporium Damak in monte Hon- 
dangh, ubi toti hujus arboris campi , feu potius filve 
OCCUITUME s en TRUE. ME LU 
n 
peo ded A 
Circa Bataviam ad Eesen Ryswyk Faing 
quoque inyenitur, cujus folium ultra gon vix e 
magnum , ac proinde ineptum eft pro Tudongs, fac- 
cis &c. formandis. De E 
` Cabang folium ex Java jufi adferri, ut cum Lon. 
taro-Utan feu filveftri compararem, ac plurimum cum 
hocce convenire expertus fum: Ambo enim fruticis 
folia tenuem habebant petiolum , digitum circiter 
craffum , quinque pedes longum, profunde fulcatum 
atque ad latéra brevibus cin&um fpinis: In Javanen 
divifiones in quatuor , quinque , fexve lacinias erant in- 
fculpte , quum Amboinenfe plurimum in tres par- 
tes fit feparatum , quaque divifione ex tribus radiis 
formata, in Amboinenfi profundius quoque funt inci- 
fe lacinie: ad divifionum margines tenuia gerebant 
filamenta , quz tempore etiam feparantur ac decidunt. 
In utroque folia non acute definunt , fed funt obtufa 
& quafi abrupta. Fructus Javanenfis Cabang acquirere 
non potui , alioquin reliquam hujus notare poffem dif- 
ferentiam, 
1 
# 
EXPLI- 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
. der verzekertbeit daar van 
5$ 
zeer gelyk, waft mede in de Philippinfcbe Eylanden, al: 
daar Yhur genaamt , met een zoo.dikken flam, dat bem 
een man met omvatten kan; en wiens merg de Inwoonders 
by fcbrale tyden in houte blokken Jlampen, en daar van 
broot maaken , gelyk wy bier in Ambon met de Sagu doen. 
Item, als men de kruin, en de takken afkapt , een gat bo- 
ven in de ftam boort, en cen geutje daar in fteekt , zoo kan 
men een drank-daar uit tappen, waar van men met Kooken 
bekomt een Siroop of Goela , en met nog langer kooken gen 
bruine zuiker ; en is bet dierbalwen gelooflyk, dat de meel- 
gevend Palma, dewelke de reisgezellen van Francifcus 
rake , gelyk , Carol. Clus, febryft , Lib. 1. Exotic. 
ap. 3. ywers in de Manilbas gezien bebben , met een ron- 
de kruin of bol den fluit-kool gelyk, en waar van men naa 
baar zeggen broot maakte, veel eer deze wilde Lontar of 
Manilbafche Yhur por Zy, dan den Sagu-boom , die zy 
daar naa eer{t in Ternaten, of in de Moluccos bebben pe- 
zien; want zy bebben mifjcbien den boom eerft in de Ma- 
nilbas ezien , en de manier van ’t broot maaken daar naa 
in de Moluccos „en apparent gemeint „dat bet een en dezelf: 
de boom was. Hoedanige of diergelyke abuizen men in de 
reis-boeken, en fcbeep-vaarden van onze natie wel meer: 
vindt, namentlyk dat zy eenderley gebruiken van taveeder- 
ley boomen aantreffende, zonder verder onderzoek, firaks 
mu. komen Zz vermengen „ en voor eenen boom te hou- 
en, en waar door zy dan ook de fchryvers in E 
diergelyke abui : SE geg 
gely bier boven, Cap, 3. aangewezen is, dat dien geleer- 
n Scaliger , met bet befchryven van de Cocos Indica 
Van dezen wilden Lontar Jchynt ook een medezoorte , of 
verandering te zyn de Favaanfche Cabang, hoewel men 
bem ook onder Saribu, en Licuala kan reekenen ; Schieten. 
de eerfi uit den grond met een enkelt bladt, omtrent drie 
voeten hoog , uitgebreid als een wayer „in de gedaante van 
Licuala, dog de Cabang is geenzints-zoo diep gefneeden, 
en blyft lange Jtaan , dat men niet dan bladeren daar aan 
ziet: Dan metter tyd werd het een boom zoo dik als een 
Calappus-boom, dog niet boven de twee vaderen hoog 3 hy 
draagt niet. dan, inden boo ouderdom. zyne vrugten , 
en daarom zynze de Inlanders ook onbekent s anderaints 
zoud ik an vargehyken by den lagen Tammar-boom op Cey- 
Jon groeyende, Deze bladeren zyn insgelyks van groit go- 
bruik , avant uit dezelve, alffe tot dunne riemkens YYN ge- 
Jneeden „werden mede de Favaanfche firoo-zakken gemaakt, 
als mede de Tudongs of breede hoeden, die men tegens de 
` wedervaren is. 
zonen reegen draagt;men kan ook veelderley dingen daar in: 
bewinden en bewaren, ja zelfs is bet by de Maleyers een 
manier , datze den kofielyken Hyftricites , of Pedra de 
Porco, daarin leggen om gyne deugden te bewaaren; 
werdende tot dien eynde p deze bladeren omwonden. en 
voorts in. een:gout casje bewaart; wegens het groot 
bruik van de meergem. bladeren , zo bly dezen baom-merft 
sam , en die men ook zelden elders vint, 
p omtrent de Favaanfche koop-ftadt Damak , op den berg 
; na daar men gebeele latters , of velden van dezen 
oom beeft. 
Omtrent. Batavia, by de reduit Ryswyk vint men mede 
bet Cabang , dog het blad wert let dezen een voet groot, 
en is dierbalven onbequaam om Tudongs , zakken &?c. van 
te maaken. . 
Ik bebbe het blat van Cabang van Fava laten overbren- 
gen, om bet met onzen Lontar-Utan te vergelyken „ en be- 
vond het daar. mede ten meeftendeel over een te komen : want 
beyde de bladeren , te weten die van een flruik, hadden 
een dunnen Bel, omtrent een vinger dik, by de «yf voe- 
ten lanks diep gegeut „ en aan de kanten digt met korte 
doornen bezet; aan ’t Savaan[cbe waren de verdeclingen 
in vier, Vyf , en zes lappen verdeelt , daar bet che 
meeft in drielingen verdeelt is, ieder drieling uit drie ftraa- 
len bejiaande , en aan "t Ambonfche zynze dieper gekeept ; 
aan de kanten van de verdeelingen baddenze dunne dr 
dewelke daar affchilferen , en metter tyd ook afvallen , aan 
beide loopen de bladeren mede niet {pits toe , maar zyn 
stomp , en als. afgebrooken. De SC van bet Favaan- 
Jebe beb ik niet konnen ui, jr , anders zoude ik met meer- 
ebben kunnen febryven. 
UYT- 
zen aanleiding en oorzaak gegeven bebben, ` 
