en " HERBARII AMBOINENSIS 
earum pars rotunda eft. He obteguntur nigro , ligneo, 
ac fatis firmo, fed tenui-putamine , quod continet me- 
dullam albicantem, que in femi-matura eft mollis & 
inftar glaciei pellucida, ex albo coerulefcens; in a- 
dultioribus autem dura, alba, & ad latera quoque 
coerulefcens , edendo inepta. Nucis hujus exterior 
caro putamen ambiens eft fuccofa , atque calide & 
perniciofz qualitatis; ubi enim hominis carnem tan- 
git, vehementem ac dolentem excitat pruritum, at- 
que in ore tantum ardorem, ut labia intumefcant, ac 
per tres continuos doleant dies: fi totos in aqua fru- 
étus tam diu maceremus , ut putrefcat eorum caro 
exterior, atque hanc aquam commotam in alterius 
effundamus corpus, talem excitat ardorem atque do- 
lorem, ut furibundus talis fieret; neque cito auxiliis 
ardor hic etiam exftingui poteft , fed folummodo oleo 
vel urina leniri quodammodo dolor. In antecedenti- 
bus bellis obfeffi, vel qui ab aliis infultabantur, hac- 
ce aqua in hoftes effufa arces in Moluccis per aliquod 
defenderunt tempus, quum magnam preparate hujus 
aque copiam in PRO om corpora effundebant, 
unde hic liquor pottea aqua infernalis vocabatur. 
Fafciculati hi nodi fru&us mares dicuntur, qui pro- 
prie, uti di&um fuit, hujus arboris funt fructus, ac 
plerumque primi; quamvis quoque occurrant arbores, 
rariffime tamen, que primo alios, feu femineos pro- 
ducunt fruêtus, de quo in Capite fubfequente ulterius 
agetur. Hzcque arbor tantum femel fructus mafculi- 
nos dictos gerit, femininos autem dein fzpius, quo- 
rum flores ex trunco progerminänt proxime fub maf- 
culinis, ac multo humiliores, qui etiam ex craflis de- 
pendent pedunculis in duodecim vel quindecim mino- 
res divifis, tres quatuorve pedes longis , quibus alie 
minores adcrefcunt-bacce inftar femimaturarum glan- 
dium feu olivarum, oblongz, prinio fufcz, dein lu, 
tee; que in tres fefe aperiunt partes, atque intus 
multa craffa habent ftamina, formam floris pr&ben- 
tia, abundanti lutea farina tecta, que in terram dela- 
bens eam quoque luteam reddit: atque:hicce recemus 
tamquam dos hujus arboris habetur , qui femininos 
fru&us vocatos producit, qui proprie potum -elicien- 
do infervit: fi enim hz glandes fefe aperiunt, atque 
iftam luteam farinam , que flores dicuntur, dimit- 
tunt, tum racemus maturus ac potui eliciendo aptus 
cenfetur, qui a Tiffadoribus ita pr&paratur, ut in fub- 
fequente indicabitur Capite. Quo vetuftior fit arbor, 
eo humilior hic racemus, Majang dictus, ex trunco 
excrefcit, donec tandem tres quatuorve fupra radi- 
cem pedes progerminet, tumque arbor ad fummam 
putatur pervenifle fenectutem , liquore deftituta, ei- 
que emittendo inepta. 
Liber I. Caput XII. 
of driekant , dog de derde zyde ofte rugge is ront , bedekt 
met een zwarte dunne „houtagtige , em redel'yk barde fcbaal, 
van binnen bebbende een wit merg of beeft, "t welk in de 
balfrype week is , en doorfchynend als ys, uit den witten 
wat blaauwagtig ; maar in de oude bart, wit, en aan de 
kanten nog wat blaauw, em onbequaam om te eeten: bet 
buitenfte vieefch, deze noot omgevende of omvangende , is 
zappig, en van een zeer brandende en fchadelyke eygen- 
Jcbap ; want overal daar bet des menfchen buit raakt , ver- 
oorzaakt bet een geweldig en pynelyk jeuken , en inde mond 
zoodanigen brant , dat de lippen daar van op/wellen, en wel 
drie dagen daar na nog fmerten: als men de geheele vrug- 
ten in ’t water laat rotten , tot dat bet buitenfte vleys daar 
afgaat, en daar na bet water, (door malkander geroert 
zynde) ymandt over bet lyf giet, zo verwekt bet zo een 
bevige brant, en fmerte , dat men daar van zinneloos zou- 
de konnen werden , en men kan dezelve ook zo terfbond met 
geen bulp-middelen bluffen, maar alleen, met olie of urine, 
de pe wat verzagten. In de voorige oorlogen bebben de 
belegerde , of die be/prongen wierden, eenige Ca[Leelen in 
de Moluccos daar mede verweert, wanneerfe , een groo- 
te quantityt van dit toegemaakte water by baar bebbende , 
"t zelve de beftormers over bet lyf gooten , en waar vandaan 
bet ook den naam kreeg van hels-water. 
Deze knoppen worden mannetjes-vrugten genaamt s 
zynde, als gezegt, de eygentlyke vrugten dezes Booms , en 
ook doorgaans de eerfte vrugten, boewel daar ook Boomen 
gevonden worden, (dog zeer zelden) die baare andere, of 
de wyfjes-vrugten„eerft voortbrengen ; waar van in’t naaft- 
volgende Capittel wat naader gefprooken zal worden: en 
dezen Boom krygt de voornoemde mannetjes-vrugten niet 
meer als eens van zyn leven, dog daar na nog veele wyf- 
jes , welkers bloeyzel uit den [Lam voortkomt, naaft onder 
dat van de mannetjes , en ook wel vry wat laager , zynde 
insgelyks dikke WA waji fteelen, in 12, a 15. mindere 
verdeelt, en mede En a vier voeten lank, waar aan waf- 
zen andere kle bezien , gelyk balf rype Eykelen of Oly- 
ven, wat lankwerpig, eerjt bruin, en daar na geel, de- 
welke baar openen in drie deelen, en van binnen veele dik- 
ke draatjes vertoonen, uitmaakende de gedaante van een 
bloem , met een overvloedig geel flof als meel bedekt , °t welk 
wallende op de aarde dezelve ook geel maakt: dezentros dan 
wert voor "t bloeyzel van dezen Boom gebouden „mitsgaders 
genaamt de wyfjes-vrugten, eygentlyk dienende om drank 
daar uit te tappen; want als deze eykelen baar openen en 
bet voornoemde geele meel , dat men ook bet bloeyzel noemt, 
laaten wallen, zo wert den fieel voor ryp, en tot bet tape 
pen of teifferen bequaam gebouden , werdende door de Teif- 
feraars daar toe zodanig bereit , als in’t naaft volgende 
Capittel mede zal worden aangebaalt. Hoe ouder de Shen 
wort, boe laager dezen bloeyende tros (die men Majang 
noemt) aan den ftam voortkomt , tot dat by eyndelyk 
maar drie a vier voeten boven de wortel gezien wort, 
en dan bout men den Boom te zyn gekomen tot zyn hoogite 
. ouderdom, ook van vogtigheit berooft , en tot tappen on- 
Inter ramos ad eorum ortum pilofa confpicitur 
textura, inftar Runut in Calappo, multo tamen craf- 
fior, intricatior, atque ex fimplicibus nigris concre- 
ta pilis, qui feta equina naturaliter referunt, ac cir- 
cumje&i funt multis parvis baculis inftar telorum e- 
rectis , glumam ftramineam craflis , ulnam longis, 
qui, fi frangantur, in plurima diffiliunt ramenta: at- 
que ex hifce pilis, fi a bacellis depurati fuerint, 
omne durum ac minorum funium genus conficitur , 
quique quotidie eque ad res domefticas ac naviga- 
torias adhibentur. Ad bafin hujus excrefcentiz atque 
crafforum ramorum alia quoque mollis ac tenera inve- 
nitur fubftantia, que admodum eft fpongiofa , ficca, 
eftque leviffima inftar exufti lintei, qualis fupra Ca- 
pite X. de Lontaro filveftri defcribitur; quz tricolor 
eft; eft enim alba, coloris hepatici, ac nigricantis, 
tumque vetuftiffima eft; vulgo Baru vel Barun, & 
noftratibus Liplap dicta , de qua poftea plüra dicen- 
tur. Tenerum ac recens folium inftar longi cornu feu 
teli ad verticem protuberans , fi expanditur feu expli- 
catur, flavefcit. In fummo quoque cacumine charta- 
cea illa medulla invenitur, quam omnes reliquz ge- 
runt Palme, cerebrum dicta: quz edulis quoque eft, 
fed multo aquofior ac vilior, quam Calappi arboris. 
Sub externo mufcofo hoc cortice trunci lignum in hac 
arbore occurrit tenue , ultra pollicem vix craflum , 
adco tamen durüm ac corneum, ut, fi findatur , fecu- 
res recufet ; quod fufcum eft , ac craffis nigricantibus, & 
longi- 
bequaam of onnut. 
Tuffcben de takken by baaren oorfpronk vint men een 
bairagtig geweef , gelyk bet Runut aan den Calappus-Boom, 
dog veel grover , verwerder , en van enkele zwarte bairen 
gemaakt, die zeer natuurlyk bet paards-bair gelyken, en 
gewonden zyn om veele ftokjes „als pylen overeynd ftaande, 
ongeveer een ftroo-balm dik, een elle lank, en in "t breeken 
zeer fplinterende ` van deze bairen , wanneerze van de Bok, . 
jes zyn gezuivert, wert alderbande grof en klein touwerk 
gemaakt , `t welk men dagelyks, zo wel tot de buis- als fcheeps- 
bouw, van noden beeft: aan bet onderfte van dat geweef ` 
en de dikke.takken vint men ook nog een andere aveeke en 
teere fubftantie , dewelke zeer fpongieus, droog , en xo ligt 
is, als uitgebrande tontel , diergelyke bier boven in ’t 10. 
Capittel van de Lontarus filveftris mede befcbreven ftaat, 
zynde van driederley couleuren , als wit , lever-veravig , en 
zwartagtig , en bet laatft-genoemde ook bet oud[le , in’tge- 
meen Baru „of Barun, en by de onze Liplap genaamt , waar 
van bier na nog wat meerder zal gezegt worden: bet jonge 
blad is mede , als een langen boorn of pyl, boven aan de 
kruin uitfbekende „en als bet zig opent of uitbreidt, ligt-geel. 
Ook beeft men in de opperfte kruin van den flam dat papier- 
agtig merg , `t welk alle de andere Palm-geflagten bebben , 
te weeten bet Palmyt : zynde insgelyks eetbaar, dog veel 
wateragtiger , en flegter , dan dat van den Calappus-Boom, 
onder de buitenfte mosagtige fchorfJe aan den flam van de- 
zen Boom vint men mede een dun bout , "t welk niet boven 
een duim dik, dog niet te min zo bart „ en boornagtig is, 
dat de bylen in ’s kappen daar van affpringen; xynde bruin 
en 
