I. Boek. XII. Hoofdft. 
longitudinalibus conftat fibris: quantum autem novi, 
nullius ufus. Reftans feu interna trunci fubftantia eft 
medulla ficca ac fibrofa, ex qua farina quoque*confici 
poteft, zque ac ex Sagu arbore. Radices itidem funt 
fibrofz , uti Calappi, minores autem numero ac craf- 
fiores. In planis ac foli expofitis locis tarde crefcit 
hec arbor, umbrofis vero & aquofis convallibus cito 
exfurgit. Quod Saguerum vero feminam attinet, quam 
quidam diverfam dicunt fpeciem , de ea poítea fe- 
quenti Capite, quum de ejus ufu agetur, neceflaria 
indicabuntur. 
Nomen. Latinis Palma Vinaria fecunda , Saguerus five 
Gomutus, Malaicenfibus Gomuto őz Gamuto , quod de: 
rivari poteft ab Arabico Chamuta, florentium uvarum 
odorem & vinum mufteum fignificante. Hifce in re- 
gionibus vulgo communi Portugallico nomine dicitur 
Sagueiro & Sagueers-arbor , uti & ejás potus quoque. 
Sagueer vocatur. Ternatenfibus, Sebo. Amboinice & in 
Leytimora Nawa; in Hitoa Loeboe , & in vicinis Infu- 
lis Macha & Maa. In Banda, Nawa. Java; Labang & 
Aren. In Baleya, Fabaca ; Bimaa, Naun: In Macaflara, 
arbor Furo , potus autem Ballo. In Mandera; arbor 
Akel, & potus Kee. Nigra pilofa textura inter ramos 
difperfa proprie Gomuto, unde tota atbor Malaicen- 
fibus fic fuit dicta. In Amboina, Macce ; Baleya Due; 
Macaflara, Montsjonna. Nigre pinne feu bacelli; qui 
pilofa obteguntur textura , Malaice Panfuri vocantur, 
ac tenera lana, uti fupra indicatum fuit; Baru & Ba- 
run dicitur , idem forfitan cum Arabico Diar , quod 
Golius in fuo Lexico interpretatur filaceum „quod e 
trunco Palme, quo conftipantur rime navis, depen- 
det. -Frudtus feu majores nodi Malaice Boa Batu di- 
cuntur, Balyé Biluloe; Alii florentes racemi, e qui- 
bus fuccus elicitur , Majang Bonga vocantur, quos 
` Amboinenfes dividunt in Tema & Tale; Tema fupre- 
mus, longiffimus, ac primo progerminans racemus, 
ui optimum etiam potum Sagueer dictum, exhibet; 
ale autem omnes funt fubfequentes ininores Co. 
rymbi in trunco progerminantes. . LTE 
Locus. Saguerus hxc arbor invenitur in Java ora 
Orientali circa Griflecam & Samarangham,’ etiam: in 
Baleya, ac porro per omnes Infulas, quz im Archipe- 
lago Moluccano funt fit: , in-uno tamen loco frequen- 
tior, quam in altero. Amboina copiofe hanc produ: 
CIE AC penpe ad utramque ejus Sinus partém; Um- 
brofas;& humidas amat valles, per quas plurimi de- 
currunt rivuli ; ut & folum humidum , quod: lapillis 
commixtum eft , atque etiam ad pedes montium tali 
crefcit folo. In Celebe plurimum invenitur in Mana- 
do provincia, ubi incolz ex hac praefertim: vivunt ar- 
bore, uti Rotthonenfes ex Lontaro. wA AAA 
ER a ad aan 
h JV xÀ sa ne 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. sg 
en met eenige groote zwarte aderen in de lengte doorwee. 
ven, dog, voor 20 veel my bekentis, van geen gebruik; bet 
rejterende of binnenfte des gemelde ftams is niet anders als 
een droog en draadig merg, waar uit men ook meel bereiden 
kan, zo wel als uit de Sagu-Boom; de wortelen zyn ins- 
gelyks vezelig, gelyk die van den Calappus-Boom, dog wei- 
niger in "t getal, en wat dik. Op vlakke plaatzen en die 
wel ter zonne flaan groeit dezen Boom zeer langzaam; maar. ` 
in donkere en vogtige waleyen fchiet by baaftig op. Wat 
nu aangaat de Saguerus Femina, waar van zommige een 
byzondere zoort willen maaken, dien aangaande zal bier 
na , in t volgende Capittel van "t gebruik, bet nodige wer- 
den aangebaalt. | zi 1 
Naam. In’t Latyn Palma vinaria fecunda , Saguerus, 
five Gomutus , Maleyts Gomuto , en Gamuto, bet geen 
afgeleidt kan werden van bet Arabijche Chamuta , bet geen 
betekent de reuk van den bloeyende wynftok ; ofte nieuwe 
moft. In "t- gemeen: biet men bem in deze Landen met. een 
generale Portugeefche naam Sagueiro , en Sagueers-Boom, 
gelyk ook den drank zelfs Sagueer : op Ternaats , Seho : Am- 
bons s op Leytimor , Nawa, op Hitoe , Loehoe , en de om- 
leggende Eylanden, Makka, en Maä: Bandaas, Nawa: 
Javaans; Lahang, en Aren: Balyr, Jahaca: Bimaas , 
Naun: Macaffers , den Boom Juro ;den drank Ballo : Ma- 
nadees, den Boom Akel, en den drank Kee: bet zwarte 
bairige geweef tu[Jcben de takken biet eygentlyk Gomuto, 
waar van den gebeelen Boom in't Maleyts zyn naam beeft: 
In't Ambons Maccaé: Balys Duc: Macaffers ; Monts- 
jonna: de zwarte pinnen, die als kammen daar in fteeken, 
bieten in °t Maleyts Panfyri; en de teere wolle, als boven 
is gezegt , biet Baru of Barun, bet geen bet zelfde moge- 
lyk is met bet Arabifche Diflar, bet geen Golius in zyn 
exicon overzet, touxvagtig , bet welk uit den flam van 
den Palm-buom vergaart wert, waar mede de Schepen digt 
gemaakt werden, zo als by ons met de Mofch gefchiet. De 
groote knoppen of vrugten noemt men in ’t Maleyts Boa 
Batu: in't Amboins ........ Balys, Biluloe: de andere 
bloeyende troffen , die men teiffert ; biet men Majang Bon- 
a, dewelke de Amboine/en verdelen in Tema, en Tale : 
Lema is de bovenfte , langjle en eerft uitkomende tros „die 
ook de-befte Sagueer geeft; en Tala& zyn alle de volgende 
Meindere troffen langs of aan dien flam uitkomende. 
—Plaats. Deezen Sagueers-Boom wort gewonden op Fa- 
vads Ooflkuft , omtrent GrifJek en Samarang s ook op Baly, 
en voorts door meeft alle de Eylanden, die in den Archipe- 
lagus Moluccanus gelegen zyn: dog inde eene plaats over- ` 
vloediger dan in den anderen: Amboina is daar mede ryke- 
lyk van voorzien , en inzonderbeit te weder-zyden van des- 
zelfs inbam : by bemint donkere en koele valeyen, en daar 
de meefte riviertjes doorlopen , als mede een vogtige grond,, 
die met kleine fleentjes vermengt is, en groeyt zoo tot in't , 
e Yi vant gebergte toe.: Op Celebes ‚men. in 
de Provincie van Manado rykelyk, daar de Inlanders ook 
: van deze Boom meeft leven, gelyk de Rotthoneefen van den 
Lontar- Boom. 
: CAPUT DECIMUM TERTIUM. 
| D Ufus Sagueri Arboris. ða 
Lurimus hujus arboris ufus, uti jam dictum fuit, 
eft, ut vinum feu potis inde eliciatur, qui e- 
tiam Sagueiro vocatur, ac fequenti comparatur 
modo. Si racemus florens (quem precedenti Capite 
femininum diximus) baccas aperire incipiat , ‘craffus 
ejus caulis , ex quo dependet, per tres continuos 
dies levi baculo Tenor, ut mollefcat ; fed fimul ; 
ne cadat, funiculo arboris ramo alligatur, qui tamen 
dependens tenetur; atque hac pulfatione fuccus , qui 
ad lefam fluit partem , allicitur : caulis hic porro 
proxime poft racemum abfcinditur, atque ipfi alliga- 
tur faccus, qui ex inferioribus Sagu ramis confütus 
eft, Coroerong nominatus, vel alias ex magna aründi- 
nis nodo Bamboes Indice die, cui fuperne folium 
feu pantus alligatur „ne confpurcaretur liquor de- 
ftillans. Saccus hic bis de die aufertur , atque eva: 
cuatur, mane nempe ac vefperi. Arbores autem inz- 
qualiter hunc effundunt liquorem, recentes enim a- 
perte. tam abundanter eum exhibent, ut dug trefve 
arbores per diem unam implere poffint ollam Tapa- 
jong diëtam. Opus ipfum atque ars, qua liquorem ex 
arbore norunt elicere , Portugallico vocdbeto Tifar 
vocatur, 
XII HOOFDSTUK. 
Gebruik van den Sagueers-Boom. 
[Et meefte gebruik van dezen Boom is, als gezegt, 
om.Wyn of Drank daar uit te tappen , die ook Sa- 
* gueiro genoemt , en op de navolgende manier verkre- 
en wert. Als den bloeyenden tros (die wy in "t voorgaan-, 
de Capittel bet wyfken genaamt bebben) zyne bezien begint 
te openen, zo wert den dikken fleel , daar by van afbangt, 
drie dagen lank met een ligt bout, zodanig gebeukt of geklopt, 
dat by wat week en murw wert, dog al met eenen, voor 
bet afvallen, met een towwtje aan een boveu-tak vafige- 
bonden , bl'ycende egter nog «vat afbangen ; en door dit kneu- 
zen of kloppen wert bet zap, dat na de gequeijle partye toe- 
loopt, daar uitgelokt: wyders wert daar na den fleel kort 
agter den tros afgefneden , en daar aangebonden een zak of 
holfter , die van de onder fte fchor[fe der Sagoe-takken 1'za- 
men genaayt, en Coroerong genaamt wort s of anders een 
groot lit van bet Indiaanfche riet , Bamboe y waar boven op 
Jlegts een blat, of diergelyk lapje wert gebonden, op datter 
een vuiligheit in zoude vallen; deze zakken neemt men ’s 
daags twee reizen af, en maakt ze ledig ‚te weten ’s ogtens 
en "s avonts; dog de Boomen geven den drank wat ongelyk: 
want de nieuwe, die eerft geopent worden, druipen zoo 
overvloedig , dat twee of drie boomen des daags een gronte 
! Ho 
ia pot y 
