60 
vocatur, uti fupra de Calappo fuit dictum; & ho- 
mines , qui illud praftant , Tifadores. Cui operi ap- 
tiffimi & expertiffimi funt Baleyenfes , qui peculia- 
rem quoque , atque ab Amboinenfi diverfum, fuccum 
colligendi habent modum. Baleyenfes enim de pul- 
fato ramo omnes racemi petiolos fimul amputant, fl 
ac vulnera folio obducunt Caladii aquatilis feu Fruti- 
cis aquofi , & fubfequenti tantum die dictum vas feu 
Arundinis Bamboes articulum appendent , quotidie 
ex ramo Tifatorio lamellam, denarium Hollandicum 
craffam, decurtantes, ut novo vulnere novus liquo- 
ris affluxus caufetur; fed fummz parti nexam relin- 
quunt lamellam , ut pro tegumento fimul inferviat. 
Amboinenfes autem , ut potum diutius elicere pof- 
fent, totum dependentem relinquunt racemum , at- 
que ad inferiorem caulis partem incidunt, vel par- 
vam formant aperturam , atque tam diu vas appen- 
dent, donec omnes delapf& fuerint ex racemo bac- 
ce, tumque omnes demum circumcidunt petiolos , 
atque fuccum eliciendo continuant, quotidie lamel- 
Jam, uti Baleyenfes, abfcindentes , donec totus ab- 
fciffus fere füerit racemus. In Amboina autem hoc 
opere quam maxime emaciantur, & gracilefcunt ar- 
bores; e contrario in Java ac Baleya, licet ex iis fuc- 
cus eliciatur , adeo tamen craff funt, ut duo vix 
viri compledi eas poffint ; plerumque etiam funt altio- 
res , ac craflioris ligni, quod ad zdificandum , fed 
plurimum ad tigilla adhibetur. 
* 
Defcriptus hic Sagueri potus recens ex arbore hau- 
ftus pellucidus eft, ac paulo craflior Calappi Towak, 
faporis ac coloris perfecte inftar mufti recentis; fi au- 
tem paululum fibi relinquatur, turbidior atque albi- 
dior fit inftar feri laCtis, acrius etiam linguam velli- 
cat, &, uti vue; das de Coco dicit, Exerc. 158. diftiné. 
2. bibitur cum fapore & vi, Recens ac dulcis autem 
arum affumitur, quia tum infalubris habetur, ven- 
trem debilitans , ac nimium commovens; aliquando 
tamen pauca copia delectamenti & faporis gratia hau- 
ritur, ac plurimum quidem a novitianis. Ut vero or- 
dinario potui aptus reddatur, infunditur in Cacabos 
Tapajang di&os , atque ipfi mifcentur fafciculi duo 
radicum confciffarum arboris cujusdam filveftris Se- 
foot vocate, quam loco fuo poftea Lib. II. defcribe- 
mus , per quas potus Sagueri fpiffior ; albidior, & 
inftar la&is aquofi redditur , fique majori copia ad- 
dantur, lutefcit. Gratus autem eft hic potus, maxi- 
me adftringens feu aufterus, quod efficit, ut nulli 
obftet amarities; tumque aptus‘ potando habetur. Si 
infundatur , exaltari debet inftar Vini Rhenani, fi bo- 
nus fit; fpumam autem elevare non debet. Novitianis 
“Europeis primum non fapit aut placet hic potus, im- 
mo nares obturant, fi ori ipfum admoveant , ne for- 
tem ac penetrantem odorem percipere poffent: potus 
etiam revera non eft cujusvis temperamento convé- 
niens, nec omnes ferre eum poflunt Mirandum ta- 
amen eft, faftidium hocce Europzorum tant cito mu- 
tari, qui cito & avide ipfi affuefcunt, licet aufterus 
" & amarus fit: immo in Amboina funt homines magne 
conditionis & primores , qui eum preferunt Vino 
Hifpanico ,. quia ex eorum fententia ipfis etiam me- 
lius convenit: cito quoque & agiliter inebriat inftar 
optimi Vini. Potus vero. ipfe, fi natura ejus frigida 
ac mucilaginofa per amaras & acres Se/oot radices 
fuerit temperata , non ita infalubris habendus eft: 
qui eum enim modice affumunt , fentiunt notabili- 
ter, quod ftomachum corroboret , & appetitum exci- 
tet; ita utSagueri vis exaltetur per radicem hanc me- 
dicinalem , quum ipfi calorem & adftrictionem addat. 
Convenit autem melius fortibus , robuftis, ac labo- 
riofis corporibus, quam fedenrariis atque otiofis : prio- 
ribus enim faluti erit ac robori, fi loco ordinarii po- 
tus inter cibos & prandia Saguerum bibant potum. 
Expertum quoque fuit, plurimos homines , qui diffi- 
culter purgationes aflumere poflunt, feu ab. ingeftis 
nullam fentiunt operationem , fortiter & commode 
purgari, fi jejuni recentis mufti ex arbore mox eli- 
citi magnum affumant hauftum. | 
In 
HERBARIIAMBOINENSIS 
Liber I. Caput XIII. 
pot, Tapajang genaamt , kunnen vullen: bet werk en de 
weten/chap, om diergelyke dranken uit boomen te tappen, 
biet men met een Portugees woort Tifar , gelyk als bier boven 
van de Calappus-Boom is gezegt „en de Panina: die zulks 
doen, Tifadores, waar toe wel de bequaamfte en ervaren- 
e zyn de Baleyers , die ook een byzondere , en van de Am- 
boin/che verfcbillende , manier van Teifferen bebben : «vani 
de Baleyers [nyden van den geklopten tak alle fteelen des 
tros te gelyk af , verbindende de wonden met een blat van 
bet Caladium aquatile , of Frutex aquofus , en’s anderen 
daags bangenze eerft bet voornoemde vat, of lidt van een 
Bamboes daar aan , dagelyks van den Teiffer-tak een fcbyf- 
ken , in de dikte van een Hollandfche fcbelling , af/nyden- 
de , op dat door die nieuwe quetfuere weder een nieuwe toe- 
loop van vogtigbeit werde witgelokt : het fchyfken nemenze 
ook daar niet geheel af, maar laten bet aan bet bovenfte 
eynde vaft bangen; op dat bet ook met een , voor een dekzel 
zoude konnen dienen: maar de Amboineefen , (op dat bet 
Teifferen te langer mogte duuren) laten den gebeelen tros 
daar aanhangen , maakende maar onder aan den tak eem 
Dee , of kleine opening , en bangen bet vat zoo lange daar ` 
onder , tot dat alle de hezien van den tros afgevallen zyn, 
en dan fnydenze eerft alle deffelfs fieelen af, en volbarden 
zo in bet Teifferen, dagelyks mede een fcbyfken , gelyk de 
Baleyers , daar affmydende , tot dat den gebelen tak ten naa- 
ften by is geconfumeert: Dog bier door werden in Amboina 
de boomen zeer uitgemergelt , en vroeg mager ;daar en tegen 
op Fava en Baly , al werdenze geteiffert , 200 blyvenze nog- 
tans zoo dik , datze twee mannen nauwelyks omvademen 
konnen: ook zynze doorgaans booger, en mede dikker van 
bout ,’t welk men nog al tot eenig timmerwerk , dog meeft 
tot latten , gebruiken kan. 
Deze voornoemde Sagueer-drank , vers uit de Boomen ko- 
mende, is klaar , of een weinig dikker dan den Calappus- 
Towak , van fmaak en coleur volkomentlyk als verfchen 
moft, maar als by wat flaat „wert by troebelder en witter, 
gelyk by ook wat fcberp op de tong beidt. Hywert gedronken, ` ` 
gelyk Scaliger van de Kokos zegt , Exerc. 158. diftindt. 2. 
ibitur cum fapore & vi: Dat is, by wert met {maak en 
kragt gedronken: vers en geheel zoet wert by egter weinig 
gedronken , om dat men bem dan bout voor ongezont en den 
buik te flap of loslyvig maakende, bebalven zomtyts een 
weinig tot vermaak of om de fmaak , en.dat wel meeft van 
de nieuwelingen ; maar om dezeloe tot bet ordinarie drinken 
bequaam te maaken , zo giet men bem in de groote potten, 
Tapajang , en doet daar in een paar bondèltjes kleen gefneden 
wortels van een wilde boom , Sefoot genaamt (die wy bier na 
op zyn plaats , in `t tweede Boek ook zullen befcbryven) wer- 
dende van deze wortel de Sagueer nog dikker , witter , en byna 
als wateragtige melk, en zoo men er wat rykelyk in doet, 
wort by geelagtig , voorts aangenaam , met een merkelyke 
zamentrekking , of wrangigbeit , dewelke maakt , dat ymant 
de ‘bitterheit niet tegenftaat , en als dan agt. men bem eer ft 
bequaam tot bet drinken. In "t fchenken moet: by wat fprin- 
gen, gelyk een os „ als by goet is, maar by moet niet 
Jcbuimen. De Europiaanfche nieuwelingen konnen voor Si, 
pic seinen Sei gen in dezen drank krygen , ja bou 
neus toe , als xy die aam de mond zeiten , op datze zynen 
fterken en bitteren reuk niet gewaar zouden worden; ook is 
bet in der daat geen drank voor yders complexie , om die te 
konnen verdragen: maar. bet is te verwonderen , dat deze ` 
afkerigheit by de Europianen xo ligt overgaat „en zy dezel- 
ve zo baaft en graag leeren drinken, niet tegenftaande by 
zoo wrang, en bitter is: Fa daar zyn in Amboina perzoo- 
nen , en daar onder-ook van hooge qualiteyt , die bem liever. 
drinken dan Spaanfche-wyn , om datze , na baar gevoelen, 
hun ook beter bekomt; ook maakt by zo vaardig en aardig 
dronken, als de-befte wyn: De drank in zul „ wanneer 
zyne flibberige en koude eygenfohap , door de bittere en 
wrange wortel , Sefoot , getempert is, kan men geenzints 
zont agten , want die bem matiglyk gebruiken , gevoelen 
merkelyk , dat by de mage verfterkt ; en luft tot eeten ver - 
wekt , zo dot den Sagueer zyn dengt toekomt van die medi- 
cinale wortel , om datze hemwarmte en zamentrekking byzet. 
Dog by paft beter voor fierke robufte lichamen , en die ar- 
beiden moeten , als de gene , die een [Lil en ledig leven voe- 
ren; want die eerfigenoemde zal men gemeenelyk zien ge- 
zont, en wel gedifboneert , te weten als zy den Sagueer ‚in 
plaats van ordinaris drank, onder de koft of over de maaltyt 
gebruiken. Ook beeft men ervaren „dat veele menfchen, die 
niet wel eenige purgatien kunnen innemen of van de inge- 
nomene gene bate komen te vinden, treffelyk en zonder moei- 
te gepurgeert worden, alsze nugteren van de voornoemde 
Keng moft , zo als hy van de boomen komt , een goeden ur 
ven, ; en 
