— 
— 
i a kei an 
I. Boek. XIII. Hoofdft. 
In Saguero potu plures quoque Medicinales herbze 
ac radices incoqui poflunt , quum earum virtutibus 
facile imbuatur, atque ob ftimulantem ejus naturam 
per venas facile penetret. Diureticam enim ac fu- 
doriferam habet vim; hincque Sagueri potatores ple- 
rumque, ac fi fudoribus diffuerent, apparent: raro 
etiam Nephritici funt, prefertim fi fepius eum bibant 
potum, in quo Schoenantum feu Sirea incoéta fuerit. 
Ex dulci Saguero, in quo nondum diéta radix medi- 
cinalis fuerit infufa , vulgare fit acetum , quod aci- 
dius , quam ex Towak Calappi eft, vilius quoque 
habetur ; & conficitur fi Cacabos bene obturatos 
Soli vel aliis locis calidis exponant , atque ipfi in- 
fundant grana aliquot fru&us Globe, quz ejus acidi- 
tatem procraftinant. E contrario Sagueri abufus in- 
gens quoque eft & nocivus, fi enim quotidie nimia 
affumatur copia, vel prater neceffitatem , nimio po- 
tatori damnum adfert: cauffat enim atque obducit 
ventriculum muco , quo appetitus exftinguitur , & 
corpus in Cacochymiam incidit , unde pallor iftis ho- 
minibus faciei, ac dein Hydrops, atque Indica Para- 
lyfis Berberi dicta, que merces peculiaris eft hujus 
potus ex immodico ejus ufu. Qui laborant inteftino- 
rum imbecillitate , noxam inde notabilem quoque ha- 
bent, in talibus enim facile Dyfenteriam excitat. 
Malignam ac dolorificam quoque creat ebrietatem, 
adfert enim dolorem capiti, & praefertim , fi potus 
Arack fuperbibatur. In Amboina Adjutorem quendam 
novimus pallido colore, tumido & oedematofo cor- 
pore, qui ftrenue Saguerum ingurgitaverat potum, 
uo plurimum etiam fuum alebat corpus: huic vena 
emel fecabatur , & fanguis profluens erat albicans 
& pallidus inftar lympidi potus Sagueri, vel paulo 
rubentioris. Indigens non ita facile inde noxam pa- 
tiuntur, quum eorum corpora fint firma ac laboribus 
adfuera. Nocet quoque pe&ori & organis pneumati- 
cis, ac raucam reddit vocem. Sin arbor Saguerus iis 
in locis, atque Infulis crefcat, in quibus ditta radix 
amaricans non occurrit , potus ejus infalubrior , ac 
proinde vilior quoque habendus eft: unde & hac ra- 
dix ubique transfertur, ut Saguerus potus ex ea præ- 
paretur. SES se 
Alie infuper funt plante atque cortices, quibus ` 
loco veri Oebat Sagueer, & ut potus juftam acquirat 
 amaritiem , uti poflumus: Primo enim Cortex Mali 
Granati littorei, feu Martabul adhibetur. Secundo 
Scboenantbum Amboinicum feu Sirea, quod ipfi non dat 
amaritiem. Tertio Scboenantum fatuum feu ‘Hulong. 
uarto radices Ligni Citrini , Ucken didi. Quinto 
cortex Samama. Sexto cortex Refliarie Cajoe totarro 
ditte. Septimo viridia flagella Folii Lingua. Octavo 
cortex arbufeulee Zl. Calor: rimi Martabul Sague- 
rum rubro inficit colore , atque aufterum reddit & ci- 
to inebriat. Radix autem Veken primo torrenda eft, 
ac dein ollis infundenda. Ex planta graminea Hoe- 
long inferiores prope radicem adhibentur caules, qui 
efficiunt, ut Saguerus potus aliquot per dies durare 
offie, ne acefcat; amarum autem eum non reddunt. 
ptime vero I Saguerus, fi coquatur cum 
Sirea , ac duabus nucibus Mofchatis : licet hoc po- 
tum faciat ingratum: falubris tamen eft, urinam ve- 
hementer movens, atque aquofos expellens humo- 
res; hincque proficuus iis; qui caftra fequi debent, 
itinera diuturna marina inftituere , ac” hydropis indi- 
cia fentiunt: diu enim affervari poteft , atque in alias 
deduci regiones. Cortices Samama & Reftiaria vilia 
funt medicamenta, qui en MÀ dem 
reddunt, fed ingratum adferunt faporem. Flagella 
Folii Lingue torrenda quoque funt , antequam caca- 
bis infundantur. Dicta Sefoot , proprie Oebat near 
& Oebat Toeni dicta, alias infuper habet fpecies, Ubat 
Lanfa, & Ubat Lemon vocatas, juxta formam & fa- 
orem foliorum ; que Saguerum amarum quidem 
reddunt, fed famofum ae minus quoque gratum dant 
faporem , uti talis eft, qui in pago Baguala compo- 
nitur. De arboribus autem iftis fuo agerur loco: 
` Potus hic Saguerus ex juniöris arboris racemo per 
quinque fexve elicitur menfes , plerumque tamen non 
ultra quartum extenditur menfem, Si unus jam defi- 
nit emittere liquorem racemus, alter ejusdem E ad- 
ibetur 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK.. 
64 
Men kan ook in de Sagueer veele medicinale kruj 
Wortelen kooken , om dat by derzelver kragten zeer pe 
aanneemt, en die door zyn dryvende natuur met zig in de 
aderen voert: Hy dryft ook merkelyk de urine eni zaveet 
wit, en daarom ziet men de Sagueers-drinkers gemeenelyk 
als of ze van zweet zouden finelten, dog men boort niet ligt, 
datze over het graveel klagen y inzonderbeit als zy dikwils 
gebruiken de gene, daar in bet Schoenantum of Sirea ge- 
kookt zy. Van den zoeten Sagueer, daar de voorn: medi- 
cinale wortel nog niet en is ingedaan „maakt men mede den 
gemeenen Azyn , en dat alzo zuur , als die van den Calap- 
pus-Towak , of wel wat Slegter „te weten > wanneer men de 
potten wel toegeftopt „ in de zon, of andere warme plaat. 
zen zet „en daar in doet eenigekorrels van de vrugten Glo- 
ba „dewelke bem de zuurte doet verhaaften. Daar en tegen” 
is Det misbruik des Sagueers ook zeer groot en fehadelyk, en 
als men bem dagelyks te veel of buiten nootdruft drinkt 
dan geeft by ook den drinker zynen loon, want by over: 
trekt de maag met flym, waar door de etensluft vergaat 
en bet lichaam vervalt in een quade gefteltheit , maakende 
de menfcben bleek en ongedaan , waar op dan volgen ; awa- 
terzugt , ende de Indiaanfche lammigheit of Berberi, als 
zynde een eygen bezolding van des Sagueers misbruik: de 
SE > dewelke eenige zwakbeit inde darmen bebben » gevoe- 
en ook daar van een merkelyke Schade, en by verwekt by 
zodanige ligtelyk een rode roer of bloetgang : by maakt me i 
de een quade en pynelyke dronkenfcbap , met weedom in 't 
booft „ en voornamentlyk als men Arak daar op drinkt. Wy 
hebben in Amboina een Adfiftent gebat. met een bleeke cox 
leur , midsgaders een voos en opgefwollen lichaam , zynde 
een flerken Sagueers-drinker, daar mede by ook bet leven 
meeft opbielt: denzelven wierd eens een ader geopent , en 
daarsuit liep een bloed zo witagtig en bleek „als of bet Klaar 
Sagueer , of een weinig rooder geverft was. De Inlanders 
gevoelen zo ligt geen letzel daar wan , om dat bare lichamen 
rof, en tot arbeiden gewent zyn. Hy is de borft en de 
ugt-pypen ook wat nadeelig , en maakt een heefche ftem, 
Dezen Saguecrs-Boom , waffende op zodanige landen of ey. 
a nnen voornoemde bittere wortel niet. te vind 5 
geeft dienvolgende een ongezonder en veel flegter dran; 
daarom wert ook dien wortel beravaarts en odin a 
vonden’, om den Sagueer-drank daar mede te bereiden; ` 
Daar vyn ook nog zommige andere Planten „en SchorfJen 
die men in plaats van bet regte Oebat Sagueer, en om den 
drank zyne nodige bitterbeit te geven , gebruiken kan: als 
eerfielyk, de Scbor[fe van Malum granatum littoreum 
of artahul: Ten tweeden , het Amboinfche Schoenan- 
tum, of Sirea , (dog "t welk bem egter niet bitter maakt: ) 
Ten derden , Schoenantum fatuum , of Hulong: Ten 
vierden , de wortelen van Lignum Citrinum s Uken: Ten : 
vyfden, de fcborJa van Samama: Ten zesden , de fcbor[Je 
van Reftiaria, joe totarro: Ten zevenden, de groene 
zeelen of ranken van bet Folium Lingua; en ten agtflen š 
de febor{Je van bet Boompje Ail. De feborffe bort 4. eer= 
fte, Martahul, verft den Sagueer wat root, geeftze een 
avrede of wrange fmaak , en maakt haaft dronken: de wor- 
tel Ukken moet men eerft wat braden, en daar na in de 
potten doen: van de grasagtige plante Hoelong neemt men 
de onderfte fleelen by de wortel, die de Sagueer eenige da- 
gen konnen goet bouden , dat by niet zuur Werde, maar de- 
ze maaken bem niet bitter: dan op het alderbefte wert den 
Sagueer toebereit, als men bem kookt met de Sirea , en cen 
paar INoote-mufcaten ; want fchoon dit wel een bar[Je drank 
geeft , zo iffe weer gezont, de uryn geweldig uitdryvende, 
en alle wateragtige — áfzettende , en daarom dien- 
ig voor die geene ‚die het leger moeten volgen slange Zee- 
reizen doen , en een vs mens van de waterzugt gewaar wor- 
den; want men kan bem lang bewaren, en tot in andere 
landen vervoeren. De fcborfJe van Samama, en Reftiaria 
zyn maar flegte bebelpzelen , die den Sagueer wel drinkbaar 
maaken , dog een quaade fmaak toebrengen , en de ranken of 
zeelen van bet Folium Linguae moet men ook eer ft wat braa- 
den, eer menze in de potten imt: de voornoemde Sefoot 
Ceygentlyk Oebat Sagueer en Oebat Toeni genaamt’) heeft 
nog andere zoorten Ubat Lanfa , en Ubat Lemon genaamt, 
na de gedaante en fmaak der bladeren , die den Sag ueer ook 
„awel bitter maaken , maar een roo ige en dierbalven min 
aangenaame fmaak geven , gelyk die geene is , die in "t d 
Baguala valt, en van welke boomen op zyn plaats zal ge- 
oben werden. — oe 
Dit druipen of teifferen van den Sagueer duurt aan een 
tak van jonge boomen wel 5. a 6. maanden, dog'in *t ge- 
mein gaat bet niet boven de vierde maant. Als nu de eene 
tak opboud T druipen, zoo neemt men weder een andere 
P 3 aan 
