62 
hibetur arboris racemus , una enim arbor diverfos 
gerere poteft racemos ; alias tam diu exfpectandum 
cft, donec novus proveniat , cujus etiam fignum ap- 
paret, fi nempe germen feu longum acuminatum, 
illud cornu, ex quo foliofus progerminat racemus , 
ac plerumque fupra verticem extenditur , breve ap- 
pareat: hoc enim indicium eft Majang feu racemum 
brevi propullulaturum effe. Sues filveftres fupra di- 
Etos comedunt atros nucleos , qui fub arbore lapfi 
funt , fi exterior nempe corrofiva caro computrue- 
rit. Atque Sinenfium natio nobis quoque demonftra- 
vit, quomodo nuclei hi faccharo condiantur. Semi- 
maturos enim fumunt racemos, quorum nuclei inte- 
riores mollés ac coloris glacialis funt, quique puta- 
mina adhuc gerunt mollia: hos comburunt levi flam- 
ma, donec exterior nocens caro fuerit confumta ; 
tunc innoxie tractari poffunt , atque nuclei à defla- 
grato purificari putamine: depurati hi nuclei aliquot 
per dies porro in aqua macerantur , cui calx fuit in- 
fufa, ac dein cum faccharo albo ebullivit, unde con- 
ditum fit jucundum , oculis atque ori gratum : funt 
enim hi nuclei inftar Corylorum nucum, femi-pellu- 
cidi, ut fuccinum flavum: fi edantur , forbiles fere 
Aunt ac cartilaginofi, qui inter potum Thee ufurpan- 
tur: fi autem nimium ingurgitentur , ventriculum ag- 
gravant, quum digerendo difficiles fint. 
Aliquando fit, ut fupra monuimus, fed raro , Ma- 
jang feminam prius provenire , quam Boa Batu. Ex 
eo autem acquiritur debilis potus, qui vires quoque 
Oebat tarde inbibit, ac proinde Saguerus femina vo- 
catur. Amboinenfes diverfam quoque hujus arboris 
faciunt fpeciem , quum brevioris fit trunci quam vul- 
garis , nihil nifi florentem producens Majang ufque 
in fummam fene&tutem , quum primum Bea Batu pro- 
germinat, ac peculiari quoque nomine Nawa Coruru 
vocant. Si faccus aut excipulum, in quod depluit li- 
quor, per noctem furno exponatur, Sp inde fit 
acris & facile inebrians; uti quoque, fi ipfi infunda- 
tur medius juniorum foliorum nervus. Radices vero 
nigre Pinange in hocce maceratz malignam ipfi adfe- 
runt vim, vehementem enim tum excitat vomitum ac 
feceflum, & Tiffadores fepe etiam hujus potus fures 
hoc decipiunt modo.. Si quoque aliquis aviculas vel 
pifciculos fricet vel adurat veruculo ex defcripto 
en Panfuri confe&to ,. hofce comedens vertiginofus 
et. ud . 7 g 
In Java & Baleya fuccus, qui ex hac elicitur arbo- . 
re, multo fpiffior & pinguior eft, quam in Amboina , 
unde & rariffime potui ibi infervit; fed plurimum ad 
faccharum conficiendum adhibetur , quod nigrum vo- 
catur faccharum, ac Pe commixtum eft cum 
Mu/covado arundinis faccharifere, atque hoc fequen- 
ti fit modo. Saguerus fuccus coquitur ad fyrupi con- 
fiftentiani, qui tum infunditur corbiculis vel patinis, 
- in quibus frigefcens crafla fit mafla „ feu faccharum: 
hoc-autem. numquam exficcatur. vel indurefcit , fed 
femper. humidum. ac pingue eft, coloris obfcure lu- 
tei, quod etiam ficciflimum,& optimum eft, cuique 
plurimum arundinis ‚mifcetur. faccharum + Humidum 
autem valde nigrefcit & pinguefcit inftar Picis, atque 
lerumque fcorgis mixtum & impurum eft. Javanen- 
es , fi Saguerum Towak colligere velint, ut faccharum 
coquant , infundunt mm Coeroerongs feu arundines , 
quas arboribus appendent, & addunt paucos Camiry 
nucelos feu .granula , qui Sagueri confervant. dulce- 
dinem , fimulque cum dictis coquunt .nucleis-,. qui 
[epe etiam faccharo nigro commixti apparent; idem 
quoque preftant cum Towak ex Lontaro arbore, 
quem in faccharum excoquere velint, quod faccha- 
rum magna copia in Java, Samaranga , Griffeka , atque 
alis Jave emporii venditur „& a noftro quoque po- 
pulo adhibetur ad vulgarem dulcem , feu faccharinam 
cerevifiam conficiendam , Sinenfes autem inde Arak 
exurunt. Ita quoque in Amboina magna Sagueri co- 
pia non bibitur, fed Sinenfibus inpr&paratus vendi- 
tur, qui Arak inde deftillant, Tiffadoribus hoc quo- 
que. eu eft, tum enim quotidie non opus 
eft vafa feu Coéroerongs depurare, vel Oebat radi- 
ces , quas magno ex montibus labore conquirere fibi 
debent, ipfi mifcere, fed impurum ad deftillatores 
adferunt , cui tum fat magna nigri facchari mifce- 
tur quantitas, ut acidus & deftillationi aptus redda- 
fure tur, 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput XIII: 
aan de zelfde boom , want een boom kan "er verfcheiden te 
gelyk bebben, of anders moet men wagten-tot dat er een 
nieuwe uitkomt , waar van men ook een teeken heeft „ na- 
mentlyk als de fcheut of lange fpitze boorn, waar uit den 
gebladen tak voortkomt , en ordinaris boven de kruin uit- 
jteekt , begint kort te verfchynen , want dat wort voor een 
teeken gebouden dat de Majang baajt uitkomen zal. De wil- 
de verkens eeten de bovengenoemde zwarte korrels , die onder 
de boomen afgevallen leggen, te weten als ’er bet buitenfte 
brandende vleefch afgerot is; en de Sineeze natie beeft ons 
ook aangewezen, boe men deze korrels confyten kan: want 
zy nemen de balf-rype troffen, waar aan de binnenfle kor- 
rels nog week, en. ysverwig zyn, en die nog geen barde 
Jchaal bebben, deze brandenze met ligte ruigte, 200 lange 
tot dat bet buitenfte fchadelyke vlees daar af is, wanneer 
menze onbefchroomt kan bandelen , en de korrels van de ver- 
brande fchaal zuiveren; de gezuiverde korrels werden dan 
wyders eenige dagen geweekt in water „daar wat kalk in 
gemengt is , en ten laaften met witte zuiker opgekookt , wor- 
dende alzo een cier!yk confyt , de oogen en mont aangenaam: 
want bet zyn korrels , als bazelnooten , balf door/chynena’ 
als geele bernfteen ,in’t eeten wat flibberig „ en kraakebeen- 
agtig , en veel gebruikelyk by bet thee drinken , dog te veel 
ingezwolgen zo bezwaarenze de mage, als zynde niet ligt 
te verteeren. 
Het gebeurt zomtyts , dog gelyk bier boven ge- 
zegt is, zelden, dat de Majang of wyfkens tros , eer voor 
den dag komt, als de Boa Batu, maar daar uit krygt men 
dan een flappen drank, die ook de kragten van bet Oebat 
langzaam aanneemt, en men dierbalven wyfkens Sagueer 
noemt. De Amboineezen maaken ook een byzondere zoorte 
van dezen boom, als zynde wat korter van ftam, dan de 
gemeene , en niets dan bloeyende Majang voortbrengende, 
‚tot in baar boogen ouderdom, wanneer eerft de Boa Batu 
voor den dag komt. En xy noemen bem ook in "t byzonder 
Nawa Coruru: als men bet wat of de zak, daar in men 
den. drank teiffert, een nagt in den rook hangt , zoo wert 
den Sagueer daar door fterk, en maakt ligt dronken , gelyk 
mede , als men daar in doet de middelfte zenuwe van de jonge 
bladeren ; maar de wortelen van de zwarte Pinang daar in 
gedaan geven bem een fchadelyke kragt , verwekkende een 
geweldig braaken als mede afgang , en de tyfferaars weten 
ook zomtyts de Sagueers dieven daar mede te betrappen : als 
ook ymant kleine vogeltjes of viffcben braat aan een fpitje, 
dat van de voornoemde zwarte pylen Panfuri wert ge- 
maakt , die zal, daar van eetende, een duizeling in bet 
booft gevoelen. 
Op Fava en Baly is bet zap, 't welk men uit dezen boom 
tyffert, veel dikker en vetter dan den Amboinfchen , wes- 
balven by aldaar ook zeer zelden tot drinken gebruikt wort, 
maar meeft verorbert, om zuiker van te maaken, (^t welk 
men zwarte zuiker noemt, en gemeenlyk gemengt Ar met. de 
Mufcovado van "t zuiker-riet ) en dat gefchiet aldus : men 
kookt de Sagueer tot de confiftentie van een dikke Syroop , 
en-giet bem dan in korfjes-of fchooteltjes , alwaar by zig, 
kout wordende , tot een-dikke deeg of zuiker zet; want deze- 
zuiker noit ter deeg hart, wert, maar altyt vogtig en 
Smerig biyft „zynde van coleur donker-geel of wolfs-verwig, 
`t-welk ook de droog fie en befle is, en daar wel bet meefte 
zuiker-riet onder komt : maar de vogtige wort zo zwart en 
Jmeerig als teer , en is ook gemeenelyk met {toppelen en vui- 
ligbeit gemengt; de Javanen , willende den Sagueers To- 
wak vergaderen; om zuiker van te kooken , [myten in de 
Coroerongs , of rieten , dieze aan. de boomen bangen, ee~ 
nige- pitten van Camiry-korrels , dewelke den Sagueer zyn 
zoetigbeit doen behouden „en kooken dezelve ookt’zamen met 
gem. korrels , die men dierbalven dikmaals onder den. zwar- 
ten zuiker vermengt vint sen `t zelfde doenze ook mede met 
den Towak van den Lontar-boams dieze tot zuiker willen 
kooken ; werdende deze zuiker dan in menigte op Fava, als 
tot. Samarang , GrifJeek , en in andere Favaanze koop-ftee= 
den verkogt „en by onze natie gebruikt, om bet gemeene zui- 
ker-bier daar vante zetten „maar de Sineezen branden daar 
Arak vans Zo wert ook in Amboina een groot deel van de 
Sagueer niet gedronken., maar ongeprepareerd aan de Si- 
neexen verkogt , die daar mede Arak van diftilleren , en de 
Tiffadoors zyn ook daar mede beter gedient : want zy beboe- 
ven als dan de vaten of Coroerongs dagelyks zo precys 
met uit te fpoelen , nog de Ochat-wortel , dieze met groote 
„moeite in't gebergte moeten balen „daar indoen ;maar bren- 
gen bem 
goede 
en tol 
d 
lus vuil in de branderyen, daar men dan een 
qun zwarte zuiker in Jilyt , om dezelve goor, 
et diftilleren bequaam te-maaken : als de boomen op- 
| en 
