1, Boek, XIII. Hoofdft. 
tur, fi arbores definant effundere fuccum, & Majangs 
confumpti fuerint, tum fuo committuntur genio feu 
nature, atque inutiles porro funt. Vel circumcidunt 
arborem deinde, fi pinguior iterum aut craffior fuerit,& 
farinam ex ea conficiunt, uti ex arbore Sa u; majore 
tamen labore , illa enim arbor multo melior & hinc 
aptior eft operi, ac ifta, que vel diu quieverit, vel 
nunquam fuccum dederit, ac farinacium in opus fagi- 
nata quafi fuit. Truncus ejus primum in fragmenta fin- 
ditur, tumque transverfim in duas diffecatur partes, 
quzque porro pars oblique arbori alligatur , & ligneis 
inftrumentis ad id opus aptis Contunditur, ut medulla 
feparetur, que fibrofior ac lignofior eft quam illa Sa- 
gu arboris: Expulfa hec medulla baculis denuo fe: 
, Tienda eft, ut mollefcat: Contufa hec medulla tan: 
dem imponitur majori vafi, quod prope rivulum vel 
ad aliam locatur aquofam oram, atque aqua ipfi de- 
mum infunditur, & tali mifcetur modo , uti poftea 
de Sagu indicabitur, panis autem inde cocus vilior 
multo eft; & Sagueri retinet odorem, qui eft acidus 
& mucidus. z 
Ex prediétis firmis telis , feu bafellis Panfuri di&is, 
Aethiopes calamos conficiunt fcriptorios , uti aliis in 
locis, & horum defe&u fit ex firmis caulibus Filicis Ca- 
lamarie , Amboinice Kaé dike, ex iisdem quoque Pan- 
Juri conficiunt Macaffarenfes fuum Sompit , que tenuia 
& parva funt tela, quz ex canalibus ejectoriis inftar 
ftlopi, vi ingenti in hoftes vibrant, queque facile in 
ramenta difliliunt & maligna inferunt vulnera > non 
autem magna occurrunt copia arbores iftis in regio- 
nibus, in quibus canales eje&torii conficiuntur: Sa- 
gueri arboris folia etiam adhibentur ad involvendas 
indicas candelas Dammar dictas , , que accenduntur, & 
tamquam faces ufurpantur: Ex mufco, qui ex hujüs 
arboris.trunco dependet, vel ex ipfa quoque excre- 
fcit arbore , provenit ingens ater Scarabaeus , Lucanus 
dictus , qui adeo vehementer amat potum, qui ex ar- 
bore fua deftillat, ut fepe femi vel totus fubmerfus 
in eo inveniatur, ac tali modo furtum morte mulétet. 
Ad aperturam deciforum ramorum, fi per aliquot dies 
fibi relinquantur nec amputentur , excrefcit eu exfu- 
dat gluten aliquod faccharum zmulans. Lana illa 
mollis, fupra memorata & Baru vochta , adhibetur ad 
oblinienda & obturanda navigia, vel pro foco ignia- 
rio, ac fequenti preparatur modo: Baru tricolor , uti 
in arbore crefcit , fumitur, atque a fcorulis depura- 
tur, inque fucco lavatur ex caulibus Globbe Bac- 
cifere , in Sole iterum exficcatur, tamque tenuem ac 
fpongiofam acquirimus materiam foco igniario ap- 
tam, alii conterunt depuratum Baru, cum cineribus 
Folii Calcofi feu Lagundi , atque hifce lana ifta fit 
tenuis, ficca , & facile accendenda. Ex nigris pilis 
Gomuto dictis omnes parvorum funium fpecies nectun- 
tur, qui apti funt pro fepibus atque zdificiorum areis 
colligandis , ut & pro majoribus navium velis zee 
craflioribus anchorarum funibus feu rudentibus , que 
in aqua marina diutiffime perfiftunt , atque in terra 
diutiffimum per tempus incorrupte manent ; quod 
ipfe quoque expertus fui in magno lapideo baptifte- 
rio, quód ante centum, ut puto, annos a Portugallis 
fepultum fuit in filva ern haud procul hinc 
diftante, ne in manus Aethiopum veniret, qui anno 
circiter millefimo quingentefimo & feptuagefimo fe- 
cundo in Amboina magnam inftituerunt perfecutio- 
nem , quod per pueros meos erutum fuit, lapis 
erat exoticus, tenuis, arenofus, parum lefus, ex Go- 
muto autem , quo denfe erat obvolutus, parva tan- 
tum pars interierat, cetera integra ac dura. 
In auftraliSinz parte, in regno nempe Tuncking , fed 
plurimum in medio regno crefcit arbor Tsjang dicta, 
quz juxta Sinenfium relationem mixtam habet for- 
mam Gomuto & Sariboe, atque altiorem gerit truncum 
noftra vulgari Gomuto , habetque obfcure ruffos pilos, 
tenuioris tamen texturz quam noftra Gomuto , ex qui- 
bus rudentes & vela itidem contexunt, ex ea autem 
arbore nullus eliciebatur potus. Narrant quoque in Si- 
nenfium montibus tales rudentes incorruptas , fub 
terra alte abfconditas manere , ac nobis perfuadere 
ftudent ibi exftitiffe a diluviano tempore , quod in ip- 
forum annalibus cum noftro fere convenit tempore , 
fed non eodem modo ipforum annales cum noftris 
quadrant. Maccaffarenfes quoque & Bymanenfes og 
um 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 63 
bouden te druipen, en de Majangs geconfumeert zyn, zo la: 
tenze baar voorts met vreeden, en als onnut flaan: of, b 
Jcbrale tyden , en als zy Weer wat vet geworden zyn , kap- 
penze bem om , en maakender meel af ; gelyk uit den Sagus 
Boom, dog met vry wat meerder moeite, want die boom is 
veel beter en bequamer tot dit werk, als dewelke, of lang 
gerufl s of nooit getyffert , en tot bet meel geven als gemejt 
is, De flam dan wert eerft in mooten gekapt, daar na over 
langs in twee gejpleten , en yder deel fcbuins tegens een 
boom vaft gebonden , midsgaders met houte mos-kuilem het 
merg daar uit geflaagen, dog `t welk veel dradiger en bout- 
agtiger is dan dat van den Sagu-boom: en moet men bet 
uitge/lagene nogmaals met flokken wel ter deegen kloppen , 
op dat bet murw werde. Dit wel gebeukte merg wert dan 
eindelyk gedaan in een trog ; die over een reviertje of ander 
water flaat, en water daar op 8egooten zynde , op zodani- 
gen manier gekneet , als bier naar ean de Sagoe zal avor- 
den gezegt , dog bet meel vloeit veel ligter uit bet Sagueers 
merg „dan dat van Sagoe: dan bet broot daar van gemaakt 
is vry wat flegter , en bebout zyn Sagueers reuk , dat is 
goor en vermuft. i : 
Uit de bier voorgenoemde [tyve Bien, Panfüri , maaken 
de Mooren bare fciryf-pennen , telyk men elders , en by ge- 
brek van de zelve, doet van de JLyve fleelen van Filix é - 
lamaria , in ’t Amboints Kat genaamt, en uit de zelfde 
Panfuri maaken ook de Macaffaren bare Sompit ; zynde 
dunne en ranke pyltjes, dieze uit zeekere /patten of bolle 
pypen, als roers, met gewelt op de vyanden uitblaazen , 
en die zeer ligtelyk in kleine fplinteren Jpringen , midsga- 
ders een quaadaardige quetzuur miaaken s dog zy bebben 
deze boomen niet veel in die landen, daar dezelve blaafpy- 
len werden gemaakt. De bladeren van de Sagueers-boom 
werden ook gebruikt om alderbande Dammar of Indiaan- 
Jebe barffen in te winden , en dewelke dan gebrant of voor 
toortzen gebruikt worden : Uit bet mofcb, dat aan de Jcbor- 
ze van dezen boom bangi, of ook wel uit den boom zelfs 
groeit, komt woort een groote ZWARTE Tor, zynde zulk 
cen liefbebber van den drank , die uit zyn boom druipt , dat 
men, bem dikwils balf of gebeel daar in verzoopen wint , en 
zoo boet by zyn dievery met de doot, aam de mond van de 
afgefneedene takken, als menze eenige dagen onbefnoeit en 
met vreeden laat , groeit ook een korstje , dat wel wat naa 
zuiker gelykt. De bier boven — tedere wolle, BARU, 
gebruikt men mede tot bet breeuwen van vaartuigen , of 
tot tontel, en wert op de volgende manier toebereit ; men 
neemt de Baru van driederlei coleuren > gelykze onder mal- 
kanderen groeit „en zuivertze van de Hoppe en, Wa/chtze in 
zap , geperft wit de fteelen van Globba Baccifera 5 droogt- 
ze weder in de zon, en dan heeft men een Syne fponzieuze 
materie bequaam tot de tontel , andere wryven ook de fchoon- 
emaakte Sjón met a[Jcbe van bet Folium Calcofum of 
agundi gebrant; en daar door 200 wert de voornoemde 
wol ook zeer fyn, droog , en ligt ontvonkende suit de zwar- 
te bairen , Gomuto , wort mede niet alleen allerley klein 
touwerk gevlogten , noodig om allerley heiningen en wan- 
den van buizen daar mede te binden , maar cok om van te 
maaken groote fcbeeps-zeilen , en dikke anker-touwen , die 
in zee-water fchier onvergankelyk zyn „als mede in de aar- 
de een langen týd konnen duuren ; en dit heb ik zelfs bevon- 
den aan een groote fleene vonte, dewelke voor bondert ja- 
ren, zoo ik giffe, door de Portugeezen begraven was in een 
bofchje , niet ver van bier , op datze niet en zoude komen in 
banden van de Mooren,die omtrent in ’t jaar vyftbien-bondert 
teren in Amboina een groote vervolging aanregt- 
ten; zynde dezelve vonte onlangs , in't jaar zestbien-b t 
zes-en-zeventig , door myne jongens uitgegraven , de [leen 
was een uitlanfche Jane zani-JLeen , en een &veinig befcba- 
digt , maar van bet Gomuto , waar mede by dik bewonden 
«vas, zag men niet meer dan een klein deel vergaan , en de 
reft nog gaaf en bart. 
In de zuider-deelen van Sina , en het koninkryk Tun- 
king, dog meelt landwaards in, wert een boom, Tfang , 
gevonden, hebbende , naar het zeggen der Sineezen, een ge- 
mengt fatzoen van Gomuto , en Sariboe, als mede een 
booger ftam dan onze gemeene Gomuto ; midsgaders een 
donker-ros hair, dog wat fyndradiger dan onzen Gomuto, 
waar uit ze insgelyks zeilen , en Jebwepisteunnen quamen te 
maaken, maar daar en wierd geen drank uit getyffert : zy 
verbalen mede ‚dat men in't Sineeze gebergte zulke touwen, 
onbefcbadigt , diep onder de aarde wint , en willen ons wys- 
maaken, datze daar gelegen bebben van de tyt des zundvloeds, 
dewelke in bare tyt-boeken met de onze ten naaften by over 
een komt ; ik zeg in den tyt, maar niet in de manier s zoo 
bebben ook de MaccafJaren en Bymaneexen geen — om 
TU 
