1. Boek, XIV. Hoofdft. 
unumquodque pifcium pinnas refert ; ut & broni 
chia, vel potius abruptam folii partem, quam inte- 
grum. Plerumque funt triangularia , quorum latera fibi 
quam maxime funt inzqualia , anterius enim latus in 
longum definit conum, atque octo novemve pollices 
eft longum, ipfum vero folium plurimis coftis inter- 
mediis diftinétum eft, que ad folii ortum feu ejus ba- 
fin concurrunt , ita ut etiam complicari poffit: Su- 
prema folii pars quafi abrupta eft feu dentata , at- 
que in plurimos divifa apices, hincque bronchias pi- 
fcis Babare refert: ad cujufque nodi finem aliud inve- 
nitur folium alius forme, quod perfecte triangulare 
eít, ac caudam cujufdam avis refert, coloris atro-vi- 
rentis, ac fplendentis: Inter ramos in perfecta «tate, 
oblonga provenit vagina, uti in Calappo, quam 
Spatbam vocamus , quz dehifcens racemum exhibet 
ex octodecim , feu duodecim longis petiolis compofi- 
tum, qui cum majori junguntur pediculo, uti in Sa-- 
guero arbore, quisque autem petiolus ultra quatuor. 
pedes eft longus , in laterales minores non divifus , at- 
que ex hifce dependent fructus, inftar globuli rotun- 
di, duo, tres, quatuorve fimul jundi, qui parva funt 
capitula, primo juniores referentia glandes , ex ro- 
tundo-oblonga , feflilia, trigona, calicibus infidentia, 
. uti Pinangz nuces, firmiter annexa. Fructus hi excref- 
centes fenfim rotundiores fiunt, &, fi fuerint adulti, 
Pruni rotundi magnitudinem obtinent, vel paulo mi- 
norem, & a globulari forma decedentes , durioris funt. 
carnis; primo rubentes, dein purpurei, ab una parte 
nigricantes , acumine brevi feu capitello fuperius èle- 
vato. ; T 
uisque talis prunus duos continet nucleos feu offi- 
cula inítar duorum fragmentorum globuli per me- 
dium difleétorum , atque plana parte fibi invicem 
jun&orum; exterius nigro ac duro putamine obdu- 
&orum, uti nuclei Sagueri arboris, qui fulcati funt 
& fuprema parte breviter acuminati , cæteroquih quo- 
ue referunt certam Nucis Mofchatz fpeciem; que 
femine feu gemella vocantur, eorum medium reple- 
tum eft alba, lapidea, ac dura medulla. nulli infervien- 
te ufui. Atque horum prunorum caro exterior eine 
incommodum excitat cutis pruritum , ac Sagueri -fru- 
&us ,immo fortius ac vehementius iisdem urit; Arbor. 
hzc femel tantum fuos producit fructus, quum-ejus 
lignum fit crafliffimum, atque poft fructuum lapfum 
fenfim quoque-omnia fua dimittit folia ac ramificatio- 
nes, atque tali perit modo, Sub ramis ac frugiferis 
racemis, atque ex ipfo quoque trünco demum veri 
rodeunt flores eodem ‘quo in Saguero arbore modo: 
ic enim racemus in plurimos fefe dividit peduncu- 
los precedentibus breviores , quibus eal cm capi» 
tula oblonga. inítar juniorum gla 
. niunt, que in tria crafla fefe aperiunt minora peta- 
la, & craffa continent ftamina, primo albentia, dein 
flava, ac farinofa, nullique infervientia ufui decidunt. 
Inter ramos ad eorum ortum alba quoque & fpongio- 
fa occurrit materia, uti in Saguero arbore ,; queque, 
uti fupra indicatum fuit, Baroe vocatur ; que etiam 
adhibetur pro foco igniario atque ad naves. obfolidan- 
das, tenuior autem ac vilior eft quam Baroe Sagueri 
arboris: Exterius trunci lignum in junioribus arbori- 
bus eft rufum; in adultioribus autem omnino nigrum, 
corneum , atque ex meris craffis compofitum filis, in- 
ter que vene quoque albentes funt mixte, quarum- 
. que interiores feu medullz proxime fenfim farinofe 
fiunt, ac decidentes in farinam mutantur; ita ut ligni 
durities in folo tantum nigro confiftat colore, quod 
autem vix duos craflum eft digitos. Interior medulla 
fungofa quoque ac mollis eft, atque que bene con- 
Eme , lavari, & in farinam preparari poteft ac illa 
Sagueri arboris , atque in vertice cerebrum gerit zque, 
ac Calappus ; poft fructus autem hoc non amplius 
reperitur: Fructus maturefcunt menfe Januario, qui 
inutiles decidunt nulli infervientes ufui. ; : 
Nomen. Latine Saguafter major, acfi diceretur Saguerus 
Silveftris „ uti Oleafter pro Olea Silveftri: Malaice Nibun 
Befaar ad diftin&ionem Nibun Kitfyl, quz fequenti des- 
cribitur capite: Belge fimiliter eam vocant Nieboom feu 
Nibum arborem , quod nomen precedens Pinanga Sil- 
veftris quoque obtinuit. Ambonice Palunen Parun. In 
Boeronea Walat. Ternata Baroe. Macaffara Ramis : Ba- 
leya Andudu. In Hort. Malab. Cap. 5. Fig. 11. Malabarice 
- Scbundapana vocatur , Braminice autem Birala mado, 
Tom. I. ex 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
juniory ndium ,.quz minora 
funt quam illa, quz ex MajangSagueti arboris prove- 
6; 
lykt wel een vinne; aan de wis-ooren, of veel meer een 
afgebrooken fluk van een blat , dan een geheel ; xy zyn 
meeft driezydig , dog de zyden onder malkanderen zelfs zeer 
ongelyk, want de voorfte loopt met een lange boek uit, en 
15 agt a negen duimen lank, en bet blat tuffeben beiden 
met veele ribben doorftraait , die by den oorfpronk of bet 
agterfte van bet blat allegaar t’zamen loopen, zoo dat bet 
00k gevouwen kan werden: de voorfte breede zyde van bet 
blat is als afgebrooken, of getant , midsgaders in deele fpit- 
zen verdeelt , en aldus werbeeldende de oor-vinne van den 
vis Babara; aan "t einde van yder rysken Daat nog een 
ander blat „ en ook weder van een ander fatzoen, als zyn- 
de fchier volkomen driezydig , en verbeeldende de ftaart 
"van een Vogel , van koleur zwart-groen , en blinkende , 
tufjcben de takken , (in zyn volkomen ouderdom) komt er een 
lankwerpige fcbeede uit, als aan den Calappus-boom , die 
wy Spatha noemen , dewelke langs zekere naat openber- 
Jiende, een tros vertoont van agtbien of twaalf lange fiee- 
len, t'zamen aan een bos, gelyk aan de Sagueers-boom , 
yder fieel lank zynde ruim vier voeten , dog in geen zyde- 
takken verdeelt , en bier aan ftaan of bangen de vrugten , 
Kogel-ront , met troupies van twee, drie, a vier by mal- 
kander , xynde kleine knopjes, .eerfb na jonge eykelen gely- 
kende, uit den ronden «vat lankwerpig, en digt aan de 
feelen „ zonder voetjes , im driekantige kelkjes, gelyk de 
Pinang-nooten, vaft ftaande ; dan xy werden allenskens 
ronder „en bebben in bare zamentrekking de grootte van ron- 
de pruimen , of wat Kleender , dog van de kogel-vormige fi~ 
guur wat afwykende , en ook barder van vleefch zynde > 
eerji root, daar na boog purper , aan de eene zyde was 
zwartagtig met een kort fpitsje of knopje boven op. 
Jeder pruim beeft van binnen-twee korrels of Deenen, ` 
als twee flukken van een kogel in de midden doorgefnee- 
den, en met de platte zyde tegens malkander fiaande, van 
buiten met een zwarte, en barde fchaal bedekt , gelyk de 
korrels van den Sagueers-boom, dog wat gevoornt , en aan 
’t voorfbe einde. met een kort fpitsken , anderzints gelykenze 
ook gel een zekere zoorte van Noote-mu/chaaten, die men 
wyfkens-nooten of tweelingen noemt , baar binnenfte is 
gevult met een wit, fleenagtig, en bart merg, onbequaam 
. tot eenig: gebruik: en bet buitenfte vleefch van deze prui- 
men verwektalzo moeyelyk jeukzel op de buit , als de Sa- 
gueers vrugien, ja brant nog barder en felder dan dezel- 
ve: Dezen boom brengt zyne vrugten maar eens voort, te 
weten wannéer zyn bout op `t dikfte is, en na bet afvallen 
der vrugten werpt by allenskens zyn bladeren en takken 
van de kruin af , en gaat zo uit; onder de takken en vrugt- 
dragende troffen, en ook uit den ftam zelfs komt eerft. bet 
regte bloeizel voort „op de zelfde manier „gelyk aan den Sa- 
eers-boom want den tros verdeelt zig in veele fieelen, 
ter dan de voorige, daar aan. bangen lankwerpige knoo- 
pen als jonge eykelen., dog kleinder dan aan den Majang 
van. den Sagueers-boom ‚dewelke bun mede in drie dikke 
blaatjes-openen , van binnen. gevult met dikke draden, die 
in "t eer gtt zyn y daar na geel, en meelagtig werden, 
en voor niet met al, of ten onnutte , afvallen; tuffcben de 
takken by baar oorfpronk vint men ook een witte fpongieufe 
materie, gelyk aan de Sagueers-boom , en. die, als boven is 
gezegt, Baroe wert genaamt; werdende ook gebruikt zoo 
om tontel van te maaken ; als om vaartuigen mede te braau- 
wen dog is wat dunder en flegter als de Baroe van de 
Sagueers-boom. Het buitenfte bout van den [lam is aan 
de jonge en middelbare boomen ros, aan de oude gant/ch , 
zwart 5 boornagtig 5 en als van enkelde dikke draaden ge- 
maakt, daar ook eenige witagtige aderen onderloopen, en 
waar van de binnenfte , of naafte aan het merg metter tyt 
meel werden; en uitvallen, zo dat de bardigheit maar al- 
leen in bet zwarte beftaat , dog bet welk niet boven de twee 
vingers dik en is ; bet BE merg i$ mede week en Voos, 
en kan zo wel geklopt , gewaffen, en tot meel geprepareert 
werden als dat van den Sagu-boom , bébbende insgelyks in 
zyn top een Palmyt , als den Calappus-boom , dog na de 
vrugten en vint men dat niet meer daar in. De vrugten 
ziet men ryp in Fanuario, dog vallen ten onnutte en ver- 
geefs af. 
Naam. In ’t Latyn Saguafter major, als of men zeide 
Saguerus Silveftris , gelyk Oleafter een wilde Olyf- 
boom , in "t Maleyts Nibun Befaar , tot onderfcheit van 
Nibun Kitfyl ; in ’t volgende Capittel befcbreven : onze 
Duit/che noemen bem insgelyks Nieboom, gelyk de voor- 
aande wilde Pinang: op Amboins ; Palunen Parun, op 
oeronees Walat; op Ternaats , Baroe : op Macaffers , Ra- 
mis: op Balys Andudu:-in Horto Mallab. Cap. 5. Fig. 
11. wert by pum in `t Mallabaars Schundapana, ? € 
éd ran 
