66 HERBARII AMBOINENSIS 
ex dicto autem capite appareret, ac fi fructus eodem 
ex ortu cum floribus provenirent, quod tamen con- 
trarium in Amboinica obtinet, uti quotidie examinari 
& obfervari poteft. 
Locus. In Amboina fatis frequens quondam occur- 
rebat , hodiesautem ob quotidianum ejus ufum tam 
multum fuit excifa, ut raro inveniatur , ac longe 
in montibus querenda fit, in Moluccis ceterum cref- 
cit, in Celebe, & Balya, ac vicinis regionibus. 
Ufus. Plurimum ex hac arbore exterius adhibe- 
tur lignum, quod quamvis fiflu difficile fit , quoti- 
die tamen ufurpatur ad afferculos & tigilla, que apta 
funt fepimentis ac tectis edium ; quod optimum & 
maxime durabile eft præ reliquis lignis; & facile per 
longitudinem in reétiffimos afleres finditur, in ramen- 
ta tamen multum diffilit, itaut vulnera frequenter ad- 
ferat, fi non prudenter tractetur, fique ad tectorum 
tigilla ufurpetur, neceffario interne albicans ac fpon- 
giofa ligni pars abradenda eft, quum alias facillime 
carie infeftetur, unde interior hzc pars breviflime pe- 
rit atque porro exeditur,fumo quoque induranda eft, 
antequam in ufum vocetur: Bacilli & manubria haftarum 
& telorum inde formantur, tenues autem funt, quum 
nigrum ac corneum lignum vix ultra pollicem fit cras- 
fum , czteri vero tenuiores baculi , uti piftilla fclopeto- 
rum, & telorum acumina apte ex eo formari poflunt. 
Fructus, uti jam dictum fuit, tardiffime ac tantum 
in fumma fenectutefemel producit , obfervatum quo- 
que fuit , corneum ejus lignum dein fenfim decrefcere , 
ac proinde variis operibus ineptum fit. Unde fi cras- 
fius defideretur lignum ; tales funt eligende arbo- 
res, que mediocriter craffe funt, ac nullos hadte- 
nus produxerunt fructus, vel jam eos gerent. Ar- 
boris hujus cerebrum fi coctum fuerit , comedi 
oteft, ac fere Sagueri faporem habet, quamvis vi- 
fus & amarius fit. Ex ejusdem quoque medulla fari- 
na confici poteft, hoc autem non nifi ficeis fit tem- 
oribus ac dominante fame, quum multo vilior nec 
ita grati fit Hors quam Sagu arboris, Indigenz hanc 
quoque non lubenter pr&parant, quum eorum fecu- 
res per excifionem cornei hujus ligni depravantur. 
"In Boero arbores he magna crefcunt copia ac 
plurimum afferculis & tigillis inferviunt , quz fi ali- 
uot per dies fumo induraverint,, durabilia admodum 
unt, atque in Amboinam transferuntur, & ad edes 
exftruendas adhibentur: In Baleya nullus quoque alius 
hujus arboris eft ufus, ubi tam diu etiam exfpe&a- 
tur, donec ejus lignum fit nigrum, & confenuerit ar- 
bor,unde tum afferes etiam formant: Ex viridibus ramis 
pene. quoque , ob defectum alius materie, conficiunt 
angcawan, que longa funt tigilla, que Sagu foliis 
obvolvuntur, & unde Atap feu tegmina habent: ve- 
tuftum arboris hujus lignum cum Sariboe adeo conve- 
nit, ut difficulter inde dignofei ac diftingui poffit; illud 
autem Sariboz femper craffius ac gravius eft: Ex duro 
ejus ligno fpatule quoque breviores ac batilli, quibus 
aree in hortis terra obruuntur, omnesque eruimus 
radices. 
Guil. Pifo, Lib. 4. Cap. 11. Hiflor. Brafil. fextam 
Palma Brafitiane defcribit fpeciem, quam Ziri vocat, 
cujus lignum eft nigrum, grave, ac durum, quod 
Brafiliani adhibent ad gladios & haftas, eftque firmiffi- 
mum & nigrum, atque in aqua fundum petit, quód-: 
que Ebeni refert lignum: Atque hæc fpecies Saguaftri’ 
hujus habenda eft, quamvis ejus folia quodammodo: 
ditferant. 
EXPLI- 
Liber I. Caput XIV. 
Braminees Birala mado , dog uit bet gemelde Capittel zou- 
de het Jchynen als of de vrugten uit den zelfden oorfpronk 
met bet bloeizel quamen , "t welk anders aan den Aiuboin- 
Jcben ondervonden en nog te zien is. 
Plaats. In Amboina is by eertyts redelyk overvloedig ge. 
weeft , dog nu, wegens een dagelyks gebruik, zodanig uit- 
gekapt , dat men bem weinig vint , en a! verre in ’t geberg- 
ve.zoeken moet, anders waft by ook in de Moluccos, op 
Celebes, Baly , en de nabuurige Eylanden. 
Gebruik. Het meefte gebruik van dezen boom is bet bui- 
tenfie bout, bet welk, boe wel moeyelyk zynde om te kap- 
pen , niet te min dagelyks gezogt wert tot latten en fpar- 
ren, noodig om allerley beiningen en wanden mede te bin- 
den , en dakken vante maaken; zynde dit bet befte , en duur- 
zaamfte onder alle andere bouten: want bet laat zig in de 
lengte tot zeer regte latten en ryen /plyten, maar bet fplin- 
tert ook zeer geweldig , zoo dat men zig ligt daar aan be- 
zeeren kan: als het niet voorzigtig wert gehandelt , en als 
men bet tot fparren aan dakwerk wil gebruiken, zoo moet 
men zorgvuldig het binnenfte witte en voosagtige bout daar 
afkappen want bet zelve anders ligt vermolfemt, en waar 
door dan deze latten aan de binnen[le zyde in korten tyt 
vergaan en uilgevreeten zyn , ook moet menze nog beroo- 
ken, eer menze gebruikt of aan ^t werk neemt; men maakt 
er ook flokken of fteelen tot pieken en toranen van a dog die . 
vallen wat dun, om dat bet zwarte boornagtige bout niet 
boven een duim dik is, maar andere dunne ftokken , gelyk 
Sampers tot roers , en fpitfen aan de pylen „ konnen bequa- 
melyk daar van gemaakt worden. 
Zyne vrugten, als gezegt, brengt by zeer langzaam , en 
maar eerfb in zyn volkomen ouderdom , voort , en men heeft 
ook bemerkt , dat zyn boornagtig bout daar na wederom ver- 
mindert, en gevolglyk tot eenige werken onbequaam wert, 
weshalven „indien men dik bout daar van wil bebben , men 
zoodanige boomen moet uitkiezen, die van een middelbare 
ouderdom zyn, en nog geen vrugten gedragen hebben, of- 
te in "t korte flaan te dragen: bet Palmyt van dezen boom 
kan men ook gekookt eeten, en fmaakt by naa als dat van 
den Sagueersboom , boewel bet wat flegter en bitterder is: 
200 kan men ook van de[Jelfs merg meel maaken, dog dat 
gefchiet niet dan by fcbraale tyden , en bongers-noot , om 
dat bet veel flegter en van fmaak zo goet niet is als dat 
van den Saguboom. De Inlanders doen het ook niet 
aarne, om dat haare bylen, door bet ombouwen van dit 
oornagtig bout, zeer befchadigt werden. 
Op Boero waffen deze boomen zeer overvloedig , en 
dienen meeft om latten en fparren daar van te maa- 
ken , dewelke , eenige dagen in de rook gelegen bebben- 
de „ zeer durabel zyn „ en naar Amboina gevoert wer: 
den tot gerief van den buis-bouw: op Baly heeft men ook 
geen ander nut of gebruik van deze boomen, als dat men 
wagt tot datze ter degen out geworden zyn , eneen: zwart 
bout gekregen bebben, om insgelyks tot latten-te konnen 
dienen: uit de groene takken maaken zommige ook, by ge. 
brek van andere materie, de P wan, dat zyn lange 
regulen of latjes , om-dewwelke men de Sagu-bladeren vouwt, 
als men dezelve , om buizen mede te dekken „tot Atap maakt, 
het oude bout van dezen boom gelykt dat van de Sariboe zo 
wel ‚dat men bet qualyk daar van onderfcheiden kan dog 
dat van de Sariboe is altyt dikker van Jubflantie, en ook 
zwaarder: van bet barde bout maakt men ook korte fpatel- 
tjes of graaf-fcbopjes , waar mede men de bedden im de 
thuinen om/pit , en alderbande wortelen uit raaft. — 
Guil. Pifo lib. 4. Capit. 11. Hiftor. Brafil. befchryft 
een zesde zoort van de Palma Brafiliana, die by Airi 
noemt, met een zwart, zwaar , en bart bout, "t welk de 
Braziliaanen gebruiken, om bare zwaarden en Sbiezen van 
te maaken; 2ynde zo zwart en digt „en ook int water zin- 
kende , dat men bet voor Ebben-bout zoude aanzien: en dit 
wil een mede-zoorte van: onzen Saguafter zyn , boewel de 
bladeren daar van spat komen te werfchillen. 
UYT- 
