63 HERBARII AMB 
tibus inftar explicati flabelli, feptem diftinetum ner- 
vis: Inter ramos alii quoque dependent pedunculi , 
duos cum dimidio pedes longi, in laterales petiolos 
divifi , e quibus excrefcunt fructus rariores ac laxi, 
qui parve funt nuces inftar Olivarum femi-perfecta- 
rum, feu, ut Pinange fructus germina, fuperne la- 
tiores quàm inferne, ubi profundo infident caliculo, 
primo virides ‚dein fanguinei coloris: Sub externa 
earum carne Cinereus locatur nucleus, inftar officu- 
li Olive , qui carnofa cingitur cute, atque hzc ca- 
ro multo majorem ac dolorificum excitat in cute pru- 
ritum, quam Sagueri arboris fructus. Exterius trunci 
lignum primo eft ruffum , dein nigricat , & inftar 
cornu durum eft, nec facile per longitudinem findi- 
tur, fed oblique, unde ex eo tam longi afferculi for- 
mari nequeunt, quam ex antecedente Pinanga Oe- 
tan. ; 
In Moluccis , Gelolo , ac vicina huic infula nova 
Guinea Sargile dicta, hujus Saguafteri fpecies inveni- 
tur, cujus truncus vix duos craffus eft digitos, & ta- 
men quatuor, quinque, ac fex ulnas altus eft, rectif- 
fimus ac firmus , in obfcuros quoque divifus articu- 
los, quique ex mero tantum ligno & cortice con- 
ftat, pauca intermedia medulla, Lignum quoque eft 
durum ac nigrum, nec per longitudinem, fed oblique 
vel transverfim fefe findens , unde afferculis inutile , ar- 
boris truncus itaque integer fumitur, atque edium te- 
étis infervit: quique pollicem modo funt craffi , hos ad- 
hibent Ternataniad manubria T'oranorum , quorum ex- 
terior cortex abraditur , & truncus talis integer tum po- 
litur: Ex eo quoque haftas jaculatorias ingentes vidi- 
mus, que novemdecemve pedes longe erant , digitum 
feu pollicem craífz , atque acuminate, uti Amboinenfes 
fuum Sagu Sagu formant, fed polite ac mere erant, 
in quibus tamen articulorum feu culorum veftigia 
apparebant diftinéte, ita ut he ex tota effent 
confe&z arbore : Latrones Sargilz fupra commemora- 
tz ,qui hanc aliquando infeftant provinciam, has quo- 
que adhibent haftas , quas vero manu non projiciunt, 
quin Hoftes iis petere poffint. Primo enim magnam 
telorum ejiciunt quantitatem, fique proxime ad ho- 
ftes accéedant , demum has vibrant haftas , qui nulla 
alia ex ferro feu alio metallo fecum gerunt arma. Il- 
læ autem nationi noftre nimis graves funt, latrones 
autem Nove Guinez fortes ac robufti funt homines , 
atque horrendi adfpe&us , dum breves , ruffos , atque 
ere&tos habent crines, atque naforum alas ampliffime 
extendunt, quas annulis vel ligneolis ampliant, atque 
fic naturalem magis depravantíqualorem. Acuminate- 
lorum memoratorum ad fex feptemve pollicum lon- 
gitudinem ex hoc quoque ligno funt fabricata, at- 
ue, ficrus vel os aliquod feriunt, malignum cauf- 
ant vulnus, dum facillime in ramenta diffiliant. 
Nomen. Saguafter minor Latine, Malaice Nibun Kit- 
fyl: Belge noftri eandem quoque habent JVieboom feu 
Arboris Niebun denominationem , atque fic hanc cum 
altera filveftri Pinangz fpecie confundunt: Amboinice 
Palun & Parun Maun ; Ballyice Pady. Ternatice Docku, 
Locus. In parvis nec opacis crefcit filvis, que ad 
Cajoe Poeti arboris latera progerminat, ut & in mon- 
tibus altioribus. In Amboina non multum occurrit , 
plurimum vero in Celebe, atque Moluccis. ` 
Ufus. Non nifi brevia ex hac formantur tigilla „dum 
lignum haud facile per longitudinem finditur , quod- 
que non ita diu durat ac illud Nibun mera. Ad folem 
quoque bene exficcandum eft , vel fumo indurandum À 
antequam in ufum adhibeatur, nihilominus tamen il- 
lud habet vitium , quod fubftantia alba inter nigras 
difperfa venas ab interiore parte fenfim carie confu- 
matur atque pereat. Amboinenfes truncos totos ufur- 
pant, quorum corticem abradunt , ficque ad tectorum 
tegumenta his utuntur. Fru&us quoque efui inutiles 
fant, amari enim funt per exteriorem urentem car- 
nem, que perniciofa itidem eft. Cerebrum autem ejus 
quodammodo comedi poteft , fi ex arboribus fuma- 
tur, que nullos hactenus produxerunt fructus ; fi hi 
prolapfi fuerint, exterior maligna illorum caro com- 
putrefeit , atque tenue nucis putamen dehifcere in- 
cipit , tum interior ejus nucleus quodammodo man- 
ducari poteft, fi nempe in filvis fimus, atque Pinange 
defectus nobis fit, faporem tamen amarum retinet. 
Forma foliorum & ramorum minoris hujus Aibum a- 
liquando ab ea, que fupra fuit defcripta, differet, 
; quæ 
OINENSIS Liber I. Caput XV. 
met zeven zenuwen doortogen: tu[Jcben de takken hangen 
ook nog andere fteelen. af , van twee en een half voeten 
lank, en in eenige zydetakjes verdeelt „en daar aan ban- 
gen de vrugten , wat ydel van malkander , zynde nootjens, 
en ongeveer zoo groot als balf-waffen Olyven , of de fchep- 
zels van Pinang, van vooren breeder dan agter, daarze 
in een diep kelkje fiaan, eerft groen en ten laat[len bloet- 
root: onder bet buitenfte vlees legt een graauwe korl, als 
een Olyven-fleen , omvangen met een vezelige buit , en dit 
vleefcb verwekt een alzo groot of pynelyk jeuken op de buit, 
als de vrugten van Sagueers-boomen. Het buitenfle bout 
des ftams is eerft ros, dan daar na wort het zwartagtig, 
en zo bart , als boorn, fplyt ook niet regt in de lengte , maar 
wat fcbuins , en waarom men daar zo lange latten niet van 
bebben kan, als van de voorgaande Pinang Oetan. 
In de Moluccos , op Gelolo, en op "t naafte Eylant , No- 
va Guinea Sargile genaamt, beeft men een zoorte van de- 
zen Saguafter , wiens [Lam niet boven de twee vingers dik 
is, en egter vier, Vyf, en zes vadem hoog, zeer regt en 
Styf, mede in donkere leden verdeelt, en fchier uit- enkel 
bout of fcbor[e beftaande , met een klein bert in de midden.. 
Het bout is mede bart en zwart , niet in de lengte, maar 
Jebuins , of windifch fplytende , en dierbalwen tot latten: 
onbequaam; men laat dan de boom geheel, en gebruikt bet. 
dikfte tot bet dakwerk: en de gene die maar een duim dik 
zyn, gebruiken de Teruatanen tot fteelen van baar Tora- 
nen, de buitenfte ruigte daar af fcbrappende , en dan bet ` 
zelve glat maakende: en wy hebben daar groote werp-fpief- 
Jen of Jchigten van gezien, die wel negen a thien voeten 
lank, en ruim een duim dik, midsgaders van vooren toege- 
Jpifl waaren, gelyk de Amboineezen bare Sagu-Sagu maa- 
ken, voorts glat en zwart, dog waar aan men de leden 
nog duidelyk. bekennen konde , zo dat het /pieffen. zyn van 
een geheele boom gemaakt. De roovers van Sargile voorn. , 
die zomtyts deze provincie komen bejpringen , gebruiken 
mede deze fchigten, dog dieze niet wit de bant Jcbieten , of 
moeten baren vyant wel kunnen raaken: want eet ver- 
Jchietenze een groote meenigte van bare pylen-, en dan „als 
men bun te na komt, zoo goyen xy eerft met deze /pie[Jen , 
anders geen geweer van yzer , of metaal by baar hebbende: 
dog voor onze Inlanders zoudenze te.zwaar vallen , maar 
die gem.-rovers van Nova Guinea zyz ferie en robufte 
menfchen, en nog daar en boven zeer lelyk van aanzien, 
ewylze korte, nij „en over eynd’ ftaande bairen bebben, 
en de lellen van 
kende daar ringen of boutjes door , en zoo bare natuurlyke 
lelykbeit nog meer mismaakende: De puntten. van voorn. 
haare pylen ter lengte van zes en zeven duimen zyn mede 
van dit bout g 
been aankomen, een quade quetfuur , door dienze van ag- 
teren en van vooren zeer ligt [plinteren. 
Naam, In’t Latyn Saguafter minor , in't Maleyts Ni- 
bun Kitfyl , onze Duyt/che geven bem ook den zelfden naam, 
van Nieboom , en vermengen bem alzoo met de andere, 
wilde Pinang ; op An tag ues en Parun Maun, op 
Boy Pedy. In’t Ternaats Docku. 
- Plaats. Zy waffen mede in de ligte of ondigte bo[fcben , 
die aan de kanten van de Cajoe Poeti boomen flaan, en 
ook op lugtige bergen: In Amboina zynze niet veel, maar 
wel ae op Celebes , en in de Moluccos. a 
Gebruik. Men maakter niet dan korte latten van, dewyl 
het bout niet lankis, en wil fplyten: zynde ook zoo duurabel 
niet als dat van Nibun mera; ook moet men bet -in de 
zonne wel ter deegen droogen, of wat. berooken, eer men 
het aan "t werk gebruikt , beboudende des niet te min nog 
die foute, dat bet witte vlees, tuffchen de zwarte.aderen 
aan de binnen zyde zittende, metter tyt uitmolzemt en ver- 
gaat. De Amboineezen laaten de flammen in baar gebeel , 
Jebrappende de buitenfte ruigte daar af , en gebruikenze 
zoo tot fparren aan baar dakwerk: de vrugten kan men 
ook niet eeten 5 want zy zyn bitter, en, wegens bet voorn. 
buitenfte. brandige vlees , zorgelyk , dog bet Palmyt kan 
nog eenigzints pa[Jeren „als men bet neemt. van boomen , die ' 
nog geen vrugten gedragen hebben; als nu de vrugten zyn 
afgevallen „zoo vergaat ook dat buitenfte brandige vleefch y 
en de dunne [cbaal van bet nootjen begint te berften , als 
wanneer den binnenften kern nog eenigzints kan worden 
gekauwt of genuttigt, te weeten als men in’t bofcb is, 
en gebrek van regte Pinang beeft, gend? dan nog 
al een bittere fmaak. = 
Het fatzoen der bladeren en takken van dezen kleinen 
Nibum zal zomtyts van ’t gene: bier boven geftelt is, wel 
| PES e 
/ 
m neusgaten zeer wyd open/palken y [Le- 
t, en veroorzaaken, alffe tegens een | 
intem 
