a 
1. Boek. XVI. Hoofdft. 
Locus. Raro in Amboina occurrit hee arbor, fre- 
quenter vero in Ternata, uti & in aliis Moluccz infu- 
lis & Philippeis quoque, ubi majora funt flumina. Item 
in Celebe, praefertim in finu Bogico & in Loebo re- 
gione. Multum quoque invenitur in Boero „in finu 
kayely , ab utraque fluminis majoris Woabbo ripa 
&c. tali modo cum Sagu convenit,ut pro ea haberetur,in 
Boreali Cerame ora quoque occurrit, aquofa & paludofa 
amat loca, ubi argilla eft nigra, & quz fepe aqua 
inundatur , uti ad oras omnium majorum ac decli- 
vium fluminum obfervatur, uti & iis in locis , in 
quibus aqua marina feu falina fuperfluit , hec enim 
arbor in falfo crefcere amat folo, unde & optime vi- 
getad majora flumina Aracame, Pegu, Malacce, &in 
toto Cherfonefo aureo, a Boero fepe ctiam fructus 
trans mare advehuntur & appellunt,ficque propagantur, 
ubi fefe figunt, aptumque inveniunt folum, «ta ut he 
quoque arbores intra finum crefcant Amboinicum. Item 
in ora Hitoe, prope Larique & Mamalo , tam alte au- 
tem hic non excrefcit, ut arboris nomen mereatur. 
Ufus. In Amboina ejus fuccum elicere norunt, fed 
in Ternata, Arakan, & Sumatra Corymbus fru&ifer, 
antequam fructus adolefcant, abfcinditur, & fuccus 
elicitur ex caulibus , tam qui ex trunco quam qui 
ex frutice progerminant, hic enim adeo humilis fæ- 
pe eft, ut vafa, in que fuccus deftillat , humi ponen- 
da fint. Dos ejus non eft falubris, quum in falfis 
crefcat locis , eundemque retineat faporem. Que 
vero longius a littore maris locate funt, meliorem 
aptioremque dant potum, quamvis dulcis & naufeo- 
fus fit, & multo minus hic valet uc: Plurima 
vero ejus copia Arache urende infumitur , atque 
ab hac. arbore omnis debilis Aracha (que modo 
deftillatur, vel in cacabis debiliori igne SE coque) 
Nipa dicitur, noftratibusque Knyp. In infulis Papoe- 
fenfibus, ubirivulitantum inveniuntur , hecarbor nul- 
lum falfum habet folum , unde dulcem quoque fup- 
editat fuccum, quem loco Sagueri ibi ufurpant: Folia 
s arboris plurimum uw d , que quum gla- 
briora ac firmiora fint illis Sag i arboris, aptiflima 
quoque funt petafis vel Umbellis, Tudong dictis, 
ex iis texendis. Ex iis quoque rudiores matte, Cad- 
jang vocatæ, conficiuntur, quibus ædium muri & ng: 
vium ore, quum frumentum aliquod in iis deponere 
velimus, obteguntur: fi folia hec non texantur, fed 
juxta longitudinem tali neCtantur modo, ut volveoli 
fint longi, dicuntur tum Saniber , Sanibel, Salibbi & 
Snibbir „fique majores fint, uti plurimum adhibentur ad 
Corre Corren iis obtegendum , Saale vocantur , noftra- 
tes autem Slibber illos nominant,& Ternäte: fes Tota nga. 
e PVP. di t te A 
ER Loo 
Cum hzc arbor plurimum in humidis paludofisque 
crefcat locis, fepe per majorem eradicatur inunda- 
tionem , atque per maris recurfum in illud tota rapta- 
tur, ubi flu&uans e longinquo formam minoris navi- 
gii vel veli refert, unde ortum fuit, quod nautz om- 
nia obítacula e longinquo confpicientes Nipa & no- 
ftrates Nyparbores vocant; nec multum etiam huic 
frutici refert, ad quamnam appellat oram, fi enim ad 
molle propellatur folum, de novo radices ibi agit, 
quod fepe arundines Bamboes dictz etiam faciunt, 
que majori eradicate copia fibi junête in peregrinas 
appellunt oras, &ibi excrefcunt. Arboris hujus Nipe 
rami aquofi funt, unde ex iis Gabbe confici nequeunt, 
uti ex Sagu, in Macaffara vero, Malacca, aliisque 
locis, in quibus arbor Sagu non crefcit, bujus folia 
ad Atap adhibentur, quibus zdium tecta formant & 
obtegunt, funt autem non ita bona, vel durabilia, 
quam illa Sagu arboris. 
In infulis Philippzis hec Nypa arbor frequenter 
occurrit, &racemus fru&ifer ibi etiam contunditur , uti 
de Saguero arbore fuit dictum , dein amputatur & fuc- 
cus ex eo colligitur. Ex hoc liquore plurimum ibi 
' vulgaris exuritur Aracha, quz noftra nationi ingratus 
& vilis eft potus, dum eum modo in cacabis debiliori 
excoquunt igne: Interiores albi nuclei ex femi-matu- 
ris nucibus eodem modo faccharo condiuntur , uti de 
Sagueri fructibus fuit indicatum. Si autem an 
muc 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK., 7 
Plaats: deze boomen vintmen weinig in Ambon; maar 
met meenigte in Ternaten , midsgaders op andere M oluxe en 
Philippienjche eylanden , daar groote revieren zyn: Alsmede 
op Celebes, voornamentlyk in de Boegifche bogt „ en in d ant 
van Loebo: men vint bem ook veel op Boero, “in de bogt van 
Kayely ; te wederzyden deszelfs groote revier Woabbo e 
met zulken gelykeniffe van Sagoe, dat men bem daar voor 
aanfiet , alsmede op de Noort-kuft van Ceram; by bemint 
wateragtige en moeraffige plaatzen, daar zwarte kley is 
en die dikwils onder water loopen gelyk aan de deg) V d 
alle groote en vlakke rivieren te zien is, als mede daar bet 
zout water verre op, en over vloeyt, want dezen boom in 
brak water wel aarden wil, en daarom zietmen hem zeer 
weelderig groeyen aan de &roote revieren van Aracam 
Pegu, Malacca, en op den gebeelen Cherfonefus aurea , 
van Boero komen ook zomvyds over Zee die vrugten aange- 
dreven, en planten bun zoo voort, daarze maar aankomen 
en bequame gront vinden, zoo dat men die boomen nu ook ` 
beeft binnen den Amboinfchen Inbam , op de kuft als mede 
van Hitoe; by Larique, en Mamalo, dog By werd albier 
zoo groöt en boog niet , dat men bem de naam van een boom 
er oe e 
eoruyr: In Amboina weet men bem niet te tei 
maar in Ternaten, Arakan, en op Sumatra, e 
vrugtdragende tros, eer de vrugten out werden , afgefnee- 
den, en geteifert, zoo wel die uyt den flam, als die uyt 
den firuyk uytwaffen, ftaande zomtyts zoo laag datmen de 
bamboezen „daar in. bei zapteiffert, op de gront moetizetten; 
tot bet drinken is by niet al te gezont , om dat by in brakke 
plaatzen flaat, en ook den zelfden fmaak bout: maar de 
gene, die wat verder van de Zee-fbrant groeyen , geven een 
beter en bequaamer drank om te drinken , ‘boewel by mal- 
Zoet, en laf van fmaakis, en gevolgelyk op verre zoo goet 
niet, als den Sagueer, dan de MAR part daar van werd 
tot arak gebrant, en van dezen boom noemt men alle flappe 
arak, (dewelke maar flegts overgebaalt , of in potten met 
een Jmookent vuur gekookt zwa Nipa, en by de onze 
We a e See en dene r maar kleine revie- 
» beeft geen brakke gront , en geeft dier- 
baloe den zoetedrank, dele zy aldaar nuligenin plus 
van Sagueer ; maar het meefte dat van dezen boom werd ge- 
br de bladeren, dewelke , om datze gladder en fly- 
ver zjn, als die van den Sagueer-boom, ook zeer bequaam 
zyn, om breede hoeden of febermen , (Tudong ge- 
naamt) daarvan te vlegten: Item alderbande grove mat- 
ten, (Cadjang genaamt) waar mede men de wanden van 
de buizen, en de boorden van de Scheepen befchiet , als 
men eenig graan daar in bergen of laden wil, en alsmen 
deze blaaderen niet vlegt, maar in de lengte zoodanig te- 
gens malkanderen rygt , datze als lange: ralen worden , 
CN ei eden 
o ee ime LAE E AnA Be. enze veel- 
tyts ebruiki om de Corre TÓ esn en. Sa- 
at onze Duit/che noemenze Slibber ; en de Ternatanen 
Dewyl nu deze boom meeft altyt in weeke en moe- 
rafige gronden flaat , zoo werd by ook zeer ligt door 
een harde afwatering ontwortelt, en voorts dusdani 
gebeel in zee weggevoert „ daar by dan gints en weder 
dryvende van verre vertoont de gedaante van een zeyl of 
klein fchip, en waar vam daan bet dan ook komt, dat de 
Zeelieden alle zoodanige ruygte, dieze van verre zien 
Nipa, en onze duit/che INyp-boomen of Fambis-vaarders 
noemen; en, het fcheelt dezen dryvenden firuyk niet veel , 
waar by beenen vaart: want zoo by maar tegen een week 
lant aangedreven wert, dan wortelt by zig daar alweer 
op nieuws aan, "t welk ook zomtyts de Bamboezen wel 
doen, die met geheele floelen. ontwortelt „ en ergens tegen 
een vreemt lant aangezet worden: de takken van dezen 
Nypa-boom zyn zoo wat wateragtig, en daarom kan men 
ook geen Gabba Gabben daar van maaken, gelyk van de 
Sagu, maar op Macaffer, Malacca, en rie A a atm daar 
den Sagu-boom niet valt, moet men deze bladeren tot Atap 
gebruiken, om de buizen daar mede te dekken, dog zy 
zyn zoo goet en durabel niet, als die van den Sagu - boom. 
In de Pbilippynfche eylanden vind men dezen Nyp-boom 
ook overvloedig , en de vrugtdragende fteel werd aldaar 
mede geklopt en gekneuft gelyk van den Sagueers-boom ge: 
zegt is, daar na afge/needen en geteiffert: uyt den drank 
maaken zy daar meejl baar flegten arak, zynde voor onze 
natie een onaangenaame en lelyke drank, dewyl zy dezelve 
maar flegts in de groote potten, met weinig vier lang- 
zaam opkopken : de witte korls van binnen uyt de balf 
rype mooten werden insgelyks „en op deszsiffte manier met 
zuiker 
