"ipa, non ultra quindecim , viginti 
 Jariter im articulos 
t 
72 
* - 1 
mucofique fint, crudi quoque comedi poflunt, uti 
Lontari nuclei, debilioris vero & magis aquofi funt 
Íaporis. 
EXPL ICATYtTIO 
Tabule Decime Sexte. 
Que exhibet Litt. A Ramum PALM, que Nira Rum- 
pbio vocatur. 
B. Racemum, qui in laterali tbyrfo C. Fulos feu flores mafcu- 
linos, in medio vero D. Caput fpbericum inpregnatum EX- 
hibet cum innumeris fruétuum rudimentis. 
E. Vero caput jam frugiferum demonftrat. coe > 
F. Fruðum feparatum majori exhibet forma, ut melius dignofei 
poffet. 
OBS BR.V A TIO, 
- Arbor Nipa dicta a Valent. in defeript.. Amboine pag. 183. 
breviter quoque defcribitur; apud Ray. in append. tom. 3. 
pag. 47. no. 14. inter Palmas Nip@ quoque mentio fit. 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber d. Caput XVII. 
zuiker geconfyt, gelyk als de Sagueers-vrugten; of anders 
zooze nog. week en flibberig zyn, kan menfe ook raauw 
eeten, gelyk de korls van de Lontar, dog zy zyu veel laffer 
en wateragtiger van fmaak. 
€ bot, EG GING 
: Van de Seftiende Plaat. 
Dewelke vertoont met Lett. A. een Tak van een PALM BOOM, 
die Nıra van Rumphius genaamt werd. 
B. Vertoont een fteng, dewelke in de zy-takken C. dragen ftaar: 
ten, bet geen de mannetjes bloemen zyn: D. wy/t aan een 
bol uyt ontelbaare (chepzeltjes dr vrugten beftaande. 
E. Vertoont een bol, daar de vrugten al van uytwaíTen en 
grooter werden. . 
F. Betekens een vrugt alleen in grooter geftalte, op dat des- 
zelfs gedaante beter onderfcbeiden werd. 
-AANMERKING 
De Nipa - Boom werd by Valent. in de befchryving van 
Ambon pag. 183. ook Rortelyk befcbreven : En daar werd ook ` 
by Ray. in bet derde deel im de append. pag. 47. no. 14: 
onder de Palmgeflagten van-een Nipa-Boom gewag gemaakt, 
~ 
CAPUT DECIMUM SEPTIMUM. 
Sagus, feu Palma Farinaria. Sagu. 
fera nempe & vinifera prioribus fint defcripte '. 
= Palmarum Indicarumt claffes , nuci- 
- capitibus , reftat , ut jam tertia illarum claflis feu 
ordo,farinifera nempe defcribatur,quzita vocatur fimi- 
les ob rationes ac precedentes, neutiquam vero quia 
nil nifi farinam fuppeditaret, fed quum primarius ejus 
fit reditus, qui inde provenit: Hujusque tertie clas- 
fis una nobis tantum innotuit fpecies, quz in ali- 
"quot modo dividitur varietates, Sagum nempe, quz 
truncum habet humilimüm , «excepta pr 
o ee 
-pedes alta, plerumque tamen affior eft ante 
Gomutu ; ita ut vir vix eam ampleCti poffit: E 
ejus cortex in 
or 
‘deciduorum foliorum retinet. =~ e 
< Sagus hec diu tantum niodo eft frutex , qui provenit 
uti ingens planta, altis, rectis, & firmis ramis con- 
ftans, ad terram fibi invicem junctis, qui ultra vi- 
gintilongifuntpedes, virides, & herbofz fubftantie, 
ad interiorem ie inftar canalium excavati, ex- 
terne rotundi & glabri , inferiore autem parte lon- 
gis, tenuibus, dc pungentibus armati fpinis, que in 
ordinem fupra fe invicem ponuntur forma longarum 
acuum, quarum media fpina, ad dorfum ereca, eft 
longiffima , folia ab "utraque ramorum parte funt 
fita , feu dependent -uti in Calappo, que parum 
quoque funt complicata, longiora tamen; latiora, 
ac tenuiora, ad oras raris & debilibus obfita fpinis, 
atque h&c femper erecta ad ramos locantur , ubi 
e contra: in Calappo femper dependent, quo he ar- 
bores e longinquo'a fe invicem diftingui poffunt, fed 
quod difcrimen in cun&is Europzis libris, qui harum 
figuras exhibent , nondum fuit obfervatum , frutex hic 
inferius itaque format truncum plerumque ea craffitie, 
qua excrefcere folet, quod tam cito efficit, ach prete- 
ritum fupplere vellet damnum, priores viciffim dejiciens 
ramas, acnovos continuo progerminans, quiintrunci 
cacumine aliqua relinquunt veftigia; fi truncus duo- 
rum hominum attigerit altitudinem , nullas amplius ge- 
rit fpinas , nifi infummo vertice, ac circa ramorumor- 
tum, que tempore itidem-decidunt: Rami in adulto 
trunco plurimum erecti excrefcunt, atque ad bafin la- 
tam gerunt auriculam , tres circiter pedes longam; 
Ípithamam feu pedem latam , inftar canalis feu vagin® 
formatam, quà seque truncum ac fubfequentes' am- 
plectitur ramos,°queque fuperiore parte fenfim dèi 
fiectit, fubito anguftatur , reliquumque format ramum: 
Bafis hec feu auricüla intus craffum gerit inftar corii 
corticem > qui inde:feparari ac varios in ufus adhiberi 
poteft: Externe in rotundo dorfo transverfim & 
obli- 
is'ac hirfutus eft, neque ita regus % 
| » fignaque buiten 
XVII. HOOFDSTUK. 
Sagu , of Meeldragende Palm-boom , ook Sagu- 
Fe boom genaamt. 
T Wee Claffen van de Indiaan/che Palma, te wêten de 
Es pia es , tn de wyn-gevende , in de vobrige 
= Capittelen befchreven zynde, zoo refteert nu nog dë 
derde Clafis of orden, namentlyk de meelgevende; alzoo 
gendemt uyt gelyke redenen als: de voorgaande, dog geen- 
zints om datze niet dan meel zouden geven; maar om dat - 4 
bet wel ’twoornaamfte profyt is, dat men er van beeft of. 
trekken kan: en van deze derde Clafis is ons maar eene 
zoorte: bekent , nil ee ee veranderingen ver- 
deelt; te weten den Sagu-boom , die wel de laag fte van 
flam is, bebaloen:de naaftvoorgaande Nipa, niet boven 
de vyf-en-twintig a dertig voeten boog , dog ponents 
eel dikker dan de voorgaande Gomutus, zoo da 
t gemeen een man qualyk omvatten of omarmen kan: de 
e febor[Je is een en ruyg , midsgaders 200 
leden verdeelt, als de voorgaande , en by bebout 
x 
er 
` miede de téekenén van de afgevallene takken: 
Dezen Sagu-boom is eerft langen tyt een ftruik, en 
zig vertoonende als een groote plant van hooge, regte, en 
overeind-ftaande takken, beneeden aan de gront by mal- 
kander gevoegt, zynde dezelve over de twintig. voeten 
lang , groen, en van een kruidagtige fubflantie, aan de 
binnenfte zyde als gooten uitgeholt, aan de buytenfte zyde 
ront en glat, dog aan "t onderfte deel bezet met lange, 
Jmalle, en fteekende doornen, dewelke in regels boven mal? 
ander ftaan, in de gedaante van lange naalden, zynde 
de middelfte doorn, regt op den ege ftaande, altyt de 
lang fle, de blaaderen fiaan, of bangen, aam weerzyden 
van de takken, gelyk aan den Calappus-boom, en zyn. óok- 
een weinig Vzamen gevouwen, dog langer, breeder, en 
dunder , aan de kanten met ydele, dog weeke doornen be- 
zet, en deze ftaan altyt opwaarts aan baar takken „daar 
in tegendeel die aan den Calappus-boom nederwaarts ban- 
gen, en Waar aan men ook deze boomen van «erre van 
malkanderen onderfcheiden kan, dog welk onderfcheid. in 
alle Europiaanfche boeken, die daar van de figueren ko- - 
mente vertoonen , tot nog toe niet en is aangemerkt: deze 
Jiruik zet dan beneden een ftam, en dat gemeenelyk in de 
zelffle dikte „ waar mede by opfchieten wil, "t welk by als 
dan ook zoo fpoedig doet, als of by bet voorige verfuimwe- 
der inbaalen “wilde; de voorige takken met-beurten affmy- 
tende, en nieuwe wvooribrengende , dewelke dan in °t boven- 
{te van den Lam eenige trappen nalaaten: als nu den ftam 
boven de twee mans lengte gekomen is , zoo en beeft by gene 
doornen meer , bebalvenomtrent bet opperfte zen rondom den 
oor/pronk der takken , dog welke ook metter tyt afvallen; de 
takken aan den volwaffen ftam ftaan mede nog almeeft over- 
eynd’, en bebben aan baar onderfte een breede voet, omtrent " 
drie voeten lang , een fpan of een voet breet, gemaakt 
als een goote of fched, waar mede zy zóó wel den ftam, 
als de volgende takken omvatten , en met haar bovenfle 
eynd' allenxkens afwyken, febielyk [mal werden; en de 
ec overige 
t bem in. 
+ 
t 
Í 
47 ak 
i 
| 
Í 
e 
i 
