7% HERBARII AMBOINENSIS 
thodendrum Calcarium, feu Corallium album vocamus , 
ceterum quoque refert magnas lampades, que in 
templis éz palatiis fufpenduntur & corona vocantur. 
Hec omnia fi prius progerminaverint, fructus de- 
mum prodeunt feffiles, extremo memoratorum julo- 
rum feu digitorum Siriboa di€torum infidentes, duo 
tresve fimul , fed laxi , fquamofo caliciinfixi, & maturi 
facile decidentes. Non unam habent formam nec 
magnitudinem , fed cx diverfis conftant fpeciebus, 
quorum quidam funt rotundi inftar Pruni, alii inftar 
Mali Armenii, feuovigallinacei, alii oblongi , ovifor- 
mes, ad bafin comprefi, quidam ex rotundo plani 
&irregulares. Hi funt quafi elegantes fquamotique no- 
di, quorum primam ac vulgarem modo pro exemplo 
defcribam fpeciem. Hi magnitudinem habent vulga- 
ris Pruni feu Ovi Columbini, quidam oblongi, alii 
rotundi , ab utraque parte fovea impreffi , ad fum- 
mum fepe breviter acuminati. Si quales fint pro 
magnis veftimenti nodis haberentur, primo virides, 
dein albentes , ac demum xerampelini. Extremum 
putamen ex meris teffellatis fquamis componitur, 
que non dehifcunt, fed omnes fibi invicem jundtz 
funt,.ac torum conftituunt putamen, quod in ficcis 
fructibus facile confringi poteft, teffelle he æqua- 
lem habent ordinem, ita ut oblique fefe decuffent, 
minores autem teflelle circa memoratum apicem lo- 
cantur, earumque angulus acutiffimus femper poftre- 
mus eft, qui anterior ab imperitis haberetur: Que- 
que etiam teflella in medio fulcum feu aream habet 
ab anteriore ad pofteriorem fefe extendentem par- 
tem; in hoc zn continetur nucleus rotundus 
inftar globuli fclopeti, in femi-maturo mollis, ac fic- 
ce fubftantie , faporis admodum aufteri, in maturo 
autem niger eft, éz tam durus, ut dentibus confringi 
non poffit , ab utraque parte fulcatus , qui in qui- 
busdam percurrit fpeciebus , fi in terram decidat, 
progerminat, quod raro tamen fit, quum apri avi» fi 
de eos comedant, antequam eo ufque perveniant, 
fru&us hi, uti di&um fuit, inequalis funt forme 
& magnitudinis juxta diverfas fpecies, uti poftea in- 
dicabitur. TES 
Coma fructusque hujus arboris E aliter funt 
conftituti quam ceterarum arborum; Sagus enim ar- 
bor, quamdiu crefcit, in ventre feu trunco gerere 
& producere debet mirabilem illam farinam, qua In- 
cole nutriuntur, fique ab hominibus non exícinda- 
tur, utdonanature ex ea eruant, fed fuo relinquatur 
genio ufque in fummam ejus fenectutem, quz ultra 
triginta vix extenditur annos, natura compenfat ejus 
laborem coma hac & fructibus: Quos femel tantum in 
fua producit vita, & poft eorum lapfum fenfim perit, 
uum hac coma optima ejus perdita eft farina, uti 
upra indicatum fuit &c. ; 
Radices ejus tenues funt fibre , uti Calappi vel 
paulo-craffiores , que fub terra repentes hinc inde 
novos producunt frutices, quifzpe tam longe atrunco 
progerminant, ut in alterius area excrefcant , quod 
inter dominos rixas fepe movet, unde jus civile deci- 
dit, quod omne, quod in alieno crefcit agro, illius 
fit domini, qui iftius foli pofleflor eft. 
Dum plena notitia maturitatis hujus arboris ex fru- 
&ibus dignofcatur, incole illos in fex diviferunt clas- 
fes, quas ordine proponemus & indicabimus. 
1. Arbor albefcit, Amboinice Maa puti, uti prima 
vocatur clafis, quum , uti dictum fuit , craffiores 
ejus rami albentes fefe fiftant, acfi calce vel farina 
adfperfi effent, quumque fuperior trunci pars & ra- 
morum inferior pars Coeroerong dicta, fpinas dimife- 
runt fuas, antequam autem illud obfervatur, imma- 
cura habetur arbor , atque ad eradicandum inepta, 
quod Malaice Pocbelen vocatur.. — . 2 
2. Arbor pregnans, Malaice Sagu bonting, Amboi- 
nice 
0. 
Liber I. Caput XVII. 
uitkykende , zoo gelyktze wel een grooten Zee-boom, van 
dat geflagt , "t welk wy lib. 12. Lithodendrum Caica- 
rium, of witte coraal-fleen noemen , anders beeftze ook 
de gelykeniffe van de groote lampen, die men in de 
Kerken of Paleyzen opbangt , en ook kroonen noemt. 
Dit alles dus verre gegroeit zynde , zoo komen`als dan 
eerft de vrugten voor den dag, zonder fleclen, zittende 
aan 't agterjte der voornoemde vingers of Siriboa, twee 
en drie tegens malkander , dog los, op een gefchubt voetje, 
en dierbalven in baar rypbeid ligt afvallende: zy bebben 
niet eenderley grootte nog gedaante , maar beftaan uit ver- 
Scheide zoorten, zommige als een ronde pruime, zommige 
als een abricoos, ofte boender-ey , zommige lankwerpig , ` 
eyformig , by den fleel wat ingedrukt, en zommige uit 
den ronden wat plat en fcheef , bet zyn aardige gefchil- 
ferde knoopen , en waar van ik de eerfte of gemeenfte zoor- 
ten tot een exempel maar alleen befchryven zal; dezelve 
bebben de grootte van een gemeene pruim of duiven-ey, 
zommige wat lankwerpig, zommige ront, van agter en 
vooren wat ingedrukt „ ofte met kuiltjes , en aan "t voorlte 
met een kort en bart fpitsje: alsze egaal zyn, zoude menze 
voor groote wambas-knoopen aanzien, eerf groen, daarna 
witagtig , en ten laatften tanyt of vaalbruin. De buiten- 
Ste fchaal is van enkele ruits-gewyze fchubben gemaakt, 
dewelke niet gapen, maar alle aan malkander bangen, en ` 
eene fchaal uitmaaken, die in de drooge vrugten ligt in 
flukken te duwen is, de ruiten bebben een gefchikte ordre, 
zoo dat de ryen malkanderen fchuins er ftaande de 
kleine ruitjes van vooren rondom °t voornoemde fpitsje, en 
baar fmalfte boek is altyt de agterfte, dog die-men wel 
voor de voorfte zoude aanzien, yder ruit heeft ook in de 
midden een kleine vooren of klove, van de voorfte naa de 
agterfle boek firekkende: binnen deze /chaal leid een ronde 
korl, als een roer-kogel, in de half-rype, van weeke en 
drooge fubflantie , zeer Barani von Jmaak, dog in de rype 
is by zwart , en zoo bart, men bem niet in ftukken 
byten kan, agter en vooren met eem kuiltje, ^t welk aan. 
eenige zoorten [cbier doorgaat: als by de aarde raakt, 
chiet by wederom uit, dog "t gunt egter zelden gebeurt, 
om dat de wilde verkens zoo fneedig oppaffen, om bem te 
knappen, eer by zoo ver komt; deze vrugten zyn, als ge- 
zegt, van ongelyke gedaante en grootte, naa de verfchei- 
denbeid der zoorten, gelyk bier naa zal gezegt worden. 
Nu beeft bet ook nog een andere gelegentbeid met de kroon 
en vrugten des Sagoe-booms als met die. van andere boomen, 
want den Sagoe-boom, zoo lang by groeyt, moet in zyn 
buik draagen en voortbrengen dat wonderlyke mel, ^t welk 
deze inlanders voet, en wanneer de men/ch bem niet om- 
velt, om de gaven der natuur uit bem te halen, maar on- 
gemoeit ftaan laat tot in zyn boogfte ouderdom (dewelke 
egter niet boven de dertig jaren komt) zoo beloont hem 
de natuur voor zyn arbeidzaamheid met deze kroon en vrug- 
ten: dewelke by gevolgelyk maar eens in zyn leven voort- 
brengt, en na ’t afvallen der zelver gaat by allenxkens 
mede wit, als zynde door die kroon al van te vooren. van 
"t befte meel berooft, gelyk bier boven gezegt is: «vesbaloen 
wy de Sagu-kroon 
Myn moeder bad veel broots , eer dat ik was gebooren , 
Na myn geboorte-dag beeft s'al baar goet verlooren: 
Wat vaartje wint, en moertje fpaart , bet kint verteert; 
Raad wat boom dat ik ben, en weet gy "t niet, zoo leert. 
De wortelen zyn dunne vazelingen, gelyk die van den 
Calappus-boom, of wel wat dikker , dewelke , onder de 
aarde kruipende, bier en daar nieuwe plantjes voortbren- 
gen, en dikwils zoo verre van den booftftam af, dat zy 
in eens anderen perk voortkomende, onder de eygenaars 
twift veroorzaaken over den eygendom, waar van ’t ge- 
meene land-regt luit , dat al.’t gene op een vreemden boo- 
dem voortkomt , den eygenaar van die gront toebehoort. 
Dewyl nu de volkomene kenniffe van de fypbeid dezes 
booms in de vrugten befbaat , zoo bebbenze de inlanders in 
zes trappen verdeelt, dewelke wy ook bier vervolgens zul- 
len aanhaalen en opftellen. t HER 
I. Arbor albefcit , in "t Ambonis Mai puti, zoo 
werd de eerfie trap genaamt, wanneer, als gezegt, de 
dikke takken baar witagtig beginnen te vertoonen , en daar 
wit te zien, als ofze met kalk of meel beftrooyt waren, en 
dat dan de bovenfte ftam en de voeten van de takken , Coe- 
roerong genaamt, bun doornen afgeworpen bebben: want 
eer zulks gezien werd, agt men de boom nog onryp of onbe- 
quaam tot kappen ,’t welk men in't Maleits Pochelen noemt. 
2. Arbor pregnans, in ’t Maleits Sagu bondage in 
% m- 
van bem zelven fpreekende invoeren. ` 
es 
