EE 
1. Boek. XVII. Hoofdft. ` 
hice Ofu & Offol, alter eft gradus , quum Majang 
incipiat propullulare inftar teli feu cornu , pedem 
circiter longum, externe brevibus obfitum {pinulis, 
transverfisgue contextum coftis. 
3. Foetus prodiit: Malaice Majang Colouar. Amboi- 
nice & in Leytimora Carielen Nieuwer-eyen , in Hittoe 
Niwel-eyen Huffaä, quum defcriptum ante cornu ad 
trium quatuorve pedum altitudinem pervenerit , ac 
nondum apertum fit, quod Incole cum juniore Ca- 
lappi furculo comparant. 
4. Germen ramificat , Malaice Batsjahang. Amboinice 
in Leytimora Batatta Siman, in Hittoe Ucut Seman: 
quum omnes comz rami expanfi fint, erecti nempe 
caules a fex ad decem pedes alti, cum transverfali- 
bus ramis ulnam longis, totaque jam coma ad decem 
pedes in circumferentia fit extenfa, quum quoque 
: refert memoratum Litbodendrum Calcarium. 
5. Siriboa, Amboinice Cariammu-ifi, quum e trans- 
verfalibus ramulis feu petiolis fquammofi juli (quos 
digitos vocamus , & Siriboe fructus emulant) appa- 
rent, quique flores Sagu arboris habentur. 
6. Fru&us prodiit , Malaice Baboa , Amboinice Baboa, 
quum perfecti apparent fructus , poftquam trunci 
medulla non amplius eft apta ad farinam ex ea con- 
ficiendam. 
Species quoque Sagu arboris jam funt exhibende , 
quarum quatuor numerantur, que externa facie fi- 
bi fimiles admodum funt, difcrimen autem earum 
maxime in fpinis ac fructibus obfervatur. 
Primo Sagus genuina, Malaice Sagu five Lapia tuni, 
h. e. vera Sagu ; quz fpecies eft frequentiffima & vul- 
aris admodum , fecundum quam antecedentes de- 
criptiones funt exarate , quique plurimum etiam 
colitur ac plantatur, dum optima inde conficiatur 
farina: Species hzc ultra tertium maturitatis perve- 
nire poteft gradum fupra memoratum , fine detri- 
mento farine , fi autem coma caules ac petiolos ex- 
tenderit, tum ejus medulla perdita habetur, h. e. in 
craffa mutata filamenta. Folia quatuor pedes cum 
dimidio fünt longa, quatuor quinqueve vy ing lata, 
ex quibus optimum conficitur Atap, ejus {pine me- 
diocriter longe funt inftar vulgarium acuum, pluri- 
mz tamen breviores, atque denfe ordinate: Fru&us 
quoque funt mediocres, paulo majores ovo Columbi- 
no, quidam rotundi, inferiore parte fovea excava- 
ti, ac fuperiore acuminati , quidam oblongi , feu pyri- 
formes , ac cancellati , uti fupra fuit didum. Diu viri- 
des funt ut poma, dein autem flavefcunt , ac tandem 
fufci, ficci facile decidunt: Interior eorum nucleus, 
uti fupra memoratum fuit, fubftantie eft lente ac fl 
ficce , ab utraque parte fovea excavatus, qui arcua- 
ta linea in duas diffilit partes, color hujus in recenti 
eft pallide purpureus, in Dech terreus , quique nuclei 
dure funt fub{tantie , recentes crudi haud poffunt 
comedi, dum aufteri admodum fünt: quidam autem 
illos in aqua falfa feu marina coquunt , muria condiunt, 
atque condimentum inde preparant, aliis additis her- 
bis. Hoc Sagu arboris genus aliam quoque habet fpe- 
ciem, Malaice Sagu-duri-rottang ditam , Amboinice 
Lapia Luli-wwe vocatam, quum ejus fpinz fint bre- 
ves, denfæ , ac firme, inftar Rottang arundinis. Plu- 
rimum hz arbores crefcunt in Hoeamohela, in Am- 
boina vero funt penitus ignote. Harum fructus funt 
parvi, rotundi , inftar Lapia Sbur , pallidiores vero ac 
magis fufci, medulla diutius durat quam in vulgari- 
bus, quz in quartum maturitatis gradum bona eft. 
2 Sagus Silveftris, Amboinice Lapia Ibur & Ibul; 
hec fpecies altiffimum gerit truncum , pluribus ac 
denfioribus obfitum fpinis, quam ulla alia, he autem 
fpine funt breviores quam antecedentis, medulla du- 
rior eft, & majus requirit molimem ad farinam ex ea 
preparandam; fructus ejus funt minores, quam præ- 
cedentis, plurimum rotundi, ab utraque parte plani 
& compreffi , duriores quoque ac graviores, ceterum 
eodem cancellati modo: Interior nucleus ob duri- 
tiem dentibus confringi nequit, qui duo habet fo- 
ramina perforata, ita ut in fafciam duci poffit, me- 
dulla ejus non ita cito perit, atque in quintum perdu- 
rat maturitatis gradum, imo donec fructus propullu- 
lent, crefcit autem hee arbor plurimum in Cerama , 
in Amboina autem vix & raro. 
3. Sagus Longi-/pina, in Leytimora Lapia Macanaru, 
in 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK, 74 
`t Amboins Oflu en Offol, is de tweede trap, wanneer de 
Majang begint uit te kyken, als een pyl of boorn , omtrent 
een voet lank, en dan wan buiten met korte doorntjes en 
Jcbuinze ribben is bezet. 
3. In ”t Latyn Foetus prodiit in't Maleyts Majang 
Calouar , in °t Amboins en in Leytimor , Carielen Nieu- 
wer-eyn , op Hittoe, Niwel-eyn Gär , wanneer de voor: 
Jebreven hoorn nu al tot de boogte van drie a wier voeten is 
gekomen , dog zig nog niet geopent beeft ,'t welk de Inlan- 
ders V een jongen Calappus-fcheut vergelyken. 
_ 4 In 't Latyn Germen ramificat, in ^t Muleyts Bats- 
jabang , in Ambeins en op Leytimor , Batatta Siman, op 
Hittoe Ucut Seman : wanneer alle de takken van de kroun 
nu uitgebreit laan, te weten de regte ftangen van zes tot 
tien en elf woeten boog , met bare dwers-takken een elle 
dank, en dat de gebeele kroon dan ook al tien voeten breet 
és „als wanneerze ook eerft verbeelt bet voor/chreve Litho: 
dendrum Calcarium. 
5. In’t Latyn Siriboa , in 't Amboins Cariammu-iffi ; 
wanneer aan de dwers-takken de [chubagtige kattekens (die 
wy vingers noemen, en de Siriboa wel zyn gelykende) ge- 
zien werden, en dewelke men neemt voor ’t bloeyzel van 
den Sagu-boom. 
6. In ’t Latyn Fructus prodiit, in 't Maleyts Baboa, 
In’t Amboins Bahoa , wanneer de volkomen vrugten ge- 
zien werden, na dewelke bet merg van den flam niet meer 
bequaam is , om meel daar uit te maaken, 
u moeten — aanwyzen de zoorten des Sagu-booms, 
waar van men der vier telt „ dewelke na bet uiterlyke aans 
zien malkanderen ook zeer gelyk zyn, dan bet onderfcheit 
kan men meeft merken in de doornen en vrugten. 
I. In "t Latyn Sagus Genuina , in "t Maleyts en Am: 
boins Sagu of Lapia Tuni, dat is opregte Sagu: zynde 
deze bet gemeenfte geflagt „en na 't welk à ven inr] be- 
Jcbryving gemaakt is, en die men ook meeft havent em 
plant: d ’t befte meel daar van voortkomt. Deze 
zoorte kan komen tot boven den derden trap van rypbeit , 
bier boven geftelt, zonder dat bet meel eenig letzel situ 
maar als de kroon bare [langen beeft uitgebreit, dan agt 
men’t merg bedorven , dat is in grove draden verandert te 
zyn: de blaaderen zyn vier en een halve voeten lank, vier 
en of vingers breet, uit dewelke wel bet befle Atap ge- 
t wert, zyne doornen zyn van middelbare lengte , na- 
mentlyk als de gemeene naay-naalden , dog de meefte wat 
“korter, en flaande in digter rygen; de vrugten zyn ook 
middelbaar „ ruim zoo groot als een duiven Ey, zommige 
ront, agter met een kuiltje, en van vooren met een korte 
Spitze, zommige lankwerpig of perevormig , en zoodani 
geruit, als bier boven is gezegt: gy blyven lange ap e 
Lien „dog worden daar na gee agtig, en ten laatften ligt- 
in of tanyt , en de gedroogde vallen ligt af. De binnen- 
e korl is, als boven aangebaalt flaat , van een taye droo- 
ge fubftantie, agter en vooren met een kuiltje , laatende 
zig ook , langs een bogtige linie, in tween deylen, de co- 
leur is in de verfche ligt-paars , in de gedroogde aart-ver- 
wig, en die zyn ook bart van fubftantie , de verfcbe kan 
men niet raauw eeten , dewylze zeer wrang zyn; dog zom- 
mige kooken dezelve op in zout water , leggenze in pekel „en 
maaken een aatchiar daar van, eenige andere kruiden daar 
bydoende. Dit geflagt van Sagu-boomen beeft nog een an- 
der zoorte: In °t Maleyts Sagu duri-rottang, en in’t Am: 
boins Lapia Luli-uwe genaamt , om dat bunne doornen 
kort, digt, en Du zyn, als die van Rottang ; zy waffen 
veel op Hoeamobel , dog zyn in Amboina onbekent ; de vrug- 
ten zjn klein, en ront , als van Lapia Shur, dog ligter en 
bruinder, bet merg is durabelder, als aan de gemeene, 
konnende goet blyven tot den wierden trap van rypbeit, 
2. In "t Latyn Sagus Silveftris, in't Amboins Lapia 
Ihur, en Ihul; dit geflagt is 't boogfte van flam , ook meer 
en digter met doornen bezet, dan eenig ander, dog deze 
doornen zyn korter, dan aan 't voorgaande, bun merg is 
barder , en veroorzaakt meer moeiten , om meel daar uit te 
krygen, de vrugten zyn kleinder , dan aan 't voorgaande , 
melt ront , of agter en wooren plat gedrukt , ook barder en 
zwaarder , anders mede op dezelfde manier geruit. De bin- 
nen[le korl is wegens baar bardigheit niet om te byten , 
bebbende bunne twee gaatjes meeft doorgaande ‚zo dat men- ` 
ze aan fnoeren rygen kan; baar — derft zo ligt niet, 
en blyft goet tot de vyfde ee s ja zelfs tot dat de vrugten 
beginnen uit te botten, vallende dezen boom meeft op Ces 
ram, maar in Amboina weinig of niet. 
3. In*t Latyn Sagus Longi-Spina, op Leytimor Lapia 
K 2 Maca- 
