76 
in Hittoea Macanalo & Macanalun , innen perit. ab 
ejus longis ac raris fpinis, quas Inter fien agu o 
cies longiffimas habet. Ejus truncus Don i zi SI 
eft ac Lapia Tuni , fed eft gracilis inftar Calap bo 
nec ejus Gabba Gabba ita durabilis ger prime E: 
ciei, ceterum folia funt eque longa, fed Ween ia, 
viridiora, anguftiora, tenuiora, ac.magis contracta , 
& facilius rumpentia quam prioris, unde non ita apta 
fant ad Atap. Medulla ejus non tantam quoque prz- 
bet farine quantitatem, quam genuina , fed non ita 
facile corrumpitur, licet e coma petioli oriantur , qui 
eft quartus gradus. Fructus ejus maximi funt inter 
omnes Sagu fpecies , inftar Ovi gallinacei , ab inferiore 
- parte profunda fovea vel oblique comprefii : Cancellz 
unt uti in reliquis , fed majores , maturi fructus fubfufci 
funt & facilius decidunt. Species hzc plurimum inve- 
nitur circa pagum. Hoeconalo , feu Roematiga , ac 
viliffima omnium habetur. 
. 4. Sagus Levis, Amboinice Lapia Molat, Malaice 
Sagu Parampuan , h. e. femina, quia tamquam femina 
inter Sagu arbores habetur, Javanis Bulun dicitur, 
nullas gerit fpinas , fed folia definunt in longa & fir- 
«ma acumina, quæ in corpus infigi poffunt, fin inpru- 
denter quis illa tranfeat. Optimam prebet farinam , 
ueque plurimum. adhibetur ad celebrem pultem, 
Papeda dictam , inde excoquendam, durabilem vero 
non exhibet panem , & in tertium maturitatis gradum 
perdurare poteft. 
In Rocheforti Hiftoria Gallica de Antillis Cap. 6. men- ` 
tio fit fpinofe fpeciei Palme Epine vocat: , fed longe 
alia eft arbor, uti quoque Palma Cretica Spinofa in Can- 
dia crefcens , quz funt ex genere Palmarum dattyli- 
ferarum , quarum meminit Bellonius, Atlas Chinenfis in 
tertia provincia Quangfi pag. 145. itidem commemo- 
rat fariniferam arborem, quz 1bi vocatur arbor farine 
ferax , Sinice Quanglang dicta , cujus medulla tenuem 
fuppeditaret farinam ad omnes cibos aptam. Quum 
vero arboris forma non defcribatur , vix dijudicari po- 
teft, an ad Sagu fpecies pertineat, nec ne. Sed Mar- 
cus Paulus Venetus videtur eam cognoviffe , fed inno- 
minatam, qui in tertio fuo libro Cap. 19. fic fcribit. In 
regione. Tanfur. ;funt arbores , que tenuem 
gerunt corticem , fub quo optima Jatet farina , ex 
-optimi preparantur & coquuntur cibi , quos bono 
cum appetitu comedi. Puto eum. intelligere 
Borneo & Sumatre oram borealem am urbem Pa- 
cem fitam: dicic enim ibi optimam crefcere Camphu- 
ram , illifque in infulis quoque crefcit arbor Sagu; ex 
ea autem’non coquunt ibi panem uti. in Amboina: 
fed rotundi ex illa formati globuli inftar feminis Co- 
riandri cocti bonum dant cibum , quique in alias hinc 
transferuntur regiones: Quales globuli ex medulla Sa- 
eri arboris quoque pr&parantur, uti fupra in eo- 
Sem ius arboris capite indicatum fuit. 
Nomen. Latine Sagus, Carol. Clufius lib. 1. exotic. Cap. 3. 
eam nomine Arboris farinarie defcribit ; Malaice Sagu, 
uti in reliquis porro his Orientalibus vocatur infulis; 
Ternatice Huda; Amboinice Lapia arbor nempe, ac 
panis ex eo confectus Sagu Maruca; in Banda arbor 
vocatur Romibo & panis Sangjera; in Macaflara Rom- 
bia arbor, quod quoque Malaice eft ; farina autem pa- 
nis Palebu: Hujus arboris rami, qui edificandis edibus 
inferviunt, Ternatenfi denominatione Gabba Gabba 
vocantur: Amboinice Uppar & Uppal , atque connexa 
folia , que tectis inferviunt, Atap ; Latine Schandule 
Foliacee: farina, que ex hac colligitur arbore, vul- 
go vocatur Sagu- Manta , Amboinice Lapia Matta: 
Craflus cortex, feu inferior & craffior ramorum pars, 
feu vagina Coruro dicitur ut & Corurong. 
Vox Gabba Gabba derivari poteft ab Arabico Gabaä, 
rimas egit, quia facile finduntur hi rami. Atap vero ab 
Hitab putatio , quia crebro putantur ad ufam. Chelal 
. fant fpinz in ramis palmarum; Cbolb lignum aut fibre 
Palme, Es Be u ss woe zque ad Sa- 
s quam Calappi partes adhiberi poffunt , S; 
Piei Mit Suche : i veh 
derivatum fit? nam fciendum eft , Arabes jam olim vi- 
ficaviffe infulas Moluccas , Caryophyllos mercandi gra- 
tia, & multa Arabica nomina in linguas Barbaras in- 
vexiffe, 
us nomen, quid fi inde nomen Sa, 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput XVII, 
Macanaru , op Hittoe Macanalo, en Macanalun, deze 
voert.dien naam van zyn lange en ydele doornen, als zynde 
de lang[le onder alle de Sagu zoorten: zyn ftam wert zoo 
dik niet als die van de Lapia 'Tuni, maar biyft rank als 
die van den Calappus-boom, ook en is zyn Gabba Gabha: 
zo durabel niet, als die van de eerfte oorte , anders zyn 
de blaaderen even lank, dog wat zwart , groender , /mal- 
der , dunder „en gerimpelder , midsgaders ligt [cbeurende , en 
zyn dierbalven niet zo bequaam tot Atap. Zyn merg geeft 
ook zo veel meel niet , als de opregte , maar bet bederft we- 
der zo ligt niet „al.fchoon de [langen van de kruin uitfcbie- 
ten , dat is tot den wierden trap: zyne vrugten zyn de groot fte 
onder alle Sagu zoorten „ te weten als een tamelyk boender 
Ey, gemeenelyk agter met een diep kuiltje , of anders wat 
Jcheef gedrukt; de ruiten zyn als aan de andere, dog wat 
grooter , in baar ouderdom werdenze bruin, en vallen lig 
ter af. Deze zoorte valt meeft omtrent bet dorp Hoeconalo, ` 
of Roematiga , en wert voor de flegtfle onder alle ge- 
houden. R^ 
4. In’t Latyn Sagus Levis ‚in `t Amboins Lapia Mo- 
lat: in't Maleyts Sagu Parampuan , dat is bet wyfje, om 
dat deze gebouden wert voor 't wyfje onder de Sagu-boo- 
men, op Favaans Bulun, bet beeft gants geene doornen, 
maar de bladeren eyndigen in lange en ftyve fpitzen , de- 
welke ymand in't lyf konnen fleeken, als men onvoorzig: 
tig daar voorbygaat. Zy geeft wel bet alderbefte meel , en 
"t welk ook meejl gebruikt Wert , om den vermaarden bry, 
Papeda, daar van te maaken ,.maar "t geeft geen dura- 
bel broot; en-zy kan mede tot den derden trap komen. 
In Rocheforts Franfche Hiftorie van de Antillen, 
Cap. 6. wort gewag- gemaakt van een doornagtige zoorte , 
Palma Efpine genaamt , maar "t is een gebeel andere boom, 
en pok. insgelyks de Palma Cretica Spinofa , in Candia 
waffende., dog xy zyn van 't gelag der Dadel-boomen , 
ir Bellonius gewag van maakt. Den Chineezen Atlas, 
in deg. Provincie Quangfi pag. 145. maakt mede gewag 
van een meel g : boom, aldaar Arbor farine ferax, 
opt Sinees: Eat soe ae ns.merg een fyn meel 
zoude. uitgeven , bequaam tot alle oap he dewyl de 
gedaante des booms niet befchreven wert, en hem-onze Si- 
neezen ook niet. kennen , zo kan men qualyk oordeelen , of 
by onder de Sagu-geflagten behoort of niet: maar Marcus 
Paulus Venetus but bem gekent te bebben, dog zonder 
naam, febryvende in ayn derde boek, Capittel 19. van de 
morgen-landen aldus: In bet land Tanfur zyn zommige 
boomen, die -bebben een dunne [chor[fe, daar onder is een 
uitermaten goet meel , daar af kookt men goede fpyze, die 
ik-dikmaa] met goeden luft beb gegeeten. Ik giffe dat by 
Borneo, en Sumatras: noort-kuft „ by de ftadt Pacem gele- 
gen, verfiaat: want by zegt, dat aldaar de befte Cam- 
pbur waft, en op die Eylanden valt de Sagu-boem mede, 
dog zy maaken geene brooden daar van, gelyk in Amboi- 
na, maar ronde koris als Coriander , die gekookt xynde een 
Smakelyke koft geven , en dierbalven ook na andere landen — 
vervoert werden: en welke korls ook gemaakt werden uit 
bet merg van den Sagueers-boom , gelyk bier boven in des- 
zelfs Capittel is gan DOGS d Å 
„Naam. In't Latyn Sagus, Carol. Clus. lib. 1, Exo-. 
tic, Cap. 3. maalt bem af onder den naam van Arbor Fa- 
minara, in ’t Maleyts , Sagu „ gelyk by ook meeft in alle 
deze Oofterze quartieren genaamt wert, op Ternaats Hu- 
da, op Amboins Lapia , te weten de boom „en bet broot daar 
van gemaakt biet Sagu Maruca: op Bandaas , den boom 
Romiho , maar ’t broot Sangjera „ op Macaffers Rombia. 
de boom , ("t welk ook in’t Maleyts is) en bet meelen broot 
biet Palehu: de takken van deze boom, die men tot bet 
timmeren gebruikt , werden met een Ternataanfche naam 
Gabba Gabba genaamt , in "t Amboins Uppar en Uppal, 
en de zamen geregen blaaderen , die men als Scbalien. of 
Schindulen tot de dakken gebruikt „bieten Atan , in't Latyn 
Schandule Foliacez. Het meel , dat uit deze boom komt, 
biet men int. gemeen Sagu-manta , in ’t Amboins Lapia 
matta , de grove fcborffe , of bet onderfte en dikfte vel der 
takken, biet. Coruro en Corurong. ` “Be | 
Het woort Gabba Gabba kan afgeleit werden van bet 
Arabifebe Gabaä by is ge/pleten, om dat deze takken ligt 
Jplytens ess van Hitab fnoeying , om datze veel ge- 
Jmoeidt.en afge/neden werden tot bet gebruik: Chelal zyn 
de doornen aan: de takken der Palm- Boomen. Cholb- bet 
agya bout of deszelfs vezels, als mede bet touwerk uit dezelve . 
Bu gemaakt , Chau bet bladt van de Palm-, of Cocos-Boom: 
en deze naamen kunnen ook tot de deelen des Sagu-booms zo 
wel als van de Calappus-Boom gebezigt werden: Sagfagya 
is bet zelfde woort by de Arabiers, en bier komt mogelyk 
5 godes 
