7. Bock. XVII. Hoofdft. 
vexiffe , immo ipfi reges, qui noftro tempore in Ter- 
nata regnant , fe ex Arabibus Ortos afferunt. 
Locus & Solum. Sagus plurimum crefcit in omni- 
bus Moluccicis infulis , feu Archipelago ufque ad No- 
vam Guineam, ac porro in omnibus Auftralibus in- 
fulis ufque ad Bimam, item in Borneo, & Johora ufque 
ad Siam; in Java, Sumatra, Johora, & Borneo fpino- 
fe fpecies non multum funt note, fed quarta quidem 
fpecies, quz mitis eft, & in Java vulgo Bulum voca- 
tur, ex cujus foliis ibi quoque plurimum Atap confi- 
citur. Non ubique enim adhibetur ad panem, vel quia 
ignotum eft incolis , vel quia.non indigent, uti in 
Macaffara, ubi vix Sagu vefcuntur. In finu vero Boe- 
gico, ac regione Lubo, ac per totam Celebis regio- 
nem in ufu eft ad panem ex ea coquendum, quamvis 
parva in quantitate , quia ibi plurimum Oryza vef- 
cuntur. Frequentiffime crefcit in infula Cerama, ubi 
hujus arboris vafte filve ac folitudines inveniuntur , 
unde quotannis quoque magna Sagu panis copia alias 
transfertur in regiones: Arbor hzc optime crefcit in 
cenofo feu aquofo folo, ubi ad genua limo inmer- 
guntur homines. In fabulofis quidem crefcit etiam lo- 
cis, fi modo fint humidi, hincque nulle Sagu arboris 
filve adeo funt minute, ubi non unus alterve aque 
rivulus adeft. 
In montibus autem non provenit, nifi alie palu- 
dofz planities in fuperficie effent aliis cinéte col- 
libus : fi locus fit excelfior, filva talis fat bene depu- 
rari poteft ac ficcari, unde hz arbores meliorem quo- 
que fuppeditant farinam, quam tales, que depurari 
nequeunt; Arbor Sagu zque fructibus ac radicum fur- 
culis multiplicatur, que fepe etiam in alterius areis 
& arvis proferpunt, ac tum, uti fupra indicatum fuit, 
illius funt domini: Ceterum juniores quoque furcu- 
li effodi ac tranfplantari poffunt: Silvz feu agri, in 
quibus denfe he arbores crefcunt, Latar vocati, in- 
elegantis funt adfpectus, opaci, & ob lutuni & fpinas 
difficillimi tranfitui, fique aque ruptus ingentes obo- 
riuntur, ingentes agrorum partes fimul cum arbori- 
bus fepeavehuntur, quum folum fit diffolübile admo- 
dum , hecque fragmenta inftar infularum fepe per 
mate fluétuantur: In Gilolo quoque obfervatum fuit, 
` ibi in valtis Sagu-filvis, que menfibus pluviofis aquis 
fubmerfe funt, unamquamque Sagum cum fuis ra- 
dicibus adeo elevari, ut peculiarem formare videatur 
` infülam,. queque ficcioribus temporibus iterum fubfi- 
det, quod forte quoque verum-eft in vaftis men- 
fibus Sagu-filvis: Sagus fzpe etiam in duas tresve divi- 
ditur comas , quz inter abortus ac monftra numerande 
funt, quod fupra inter Calappi abortus capite quarto 
jam obiter annotavimus. ` ~ MT 
N. B. Abortus autem hujus arboris a Valent. in Am- 
boine defcriptione juxta Ru MP H11 figuram No. XXIII. 
"exhibetur, & arbor pag. 175. obiter defcribitur. 
i 
In Rumpbii au&uario bec adduntur. 
."Frugifere come fecundz fpeciei, Lapia Ibur dictz, 
funt minores ac breviores quam vulgaris Sagus , & 
pinne laterales non funt transverfe, quadam enim 
eriguntur „ funt quoque longiores, & fructus adeo 
arcte funt conjuncti, ut uvarum racemum referant, 
inferiore autem parte, ubi racemo nexi fuere, non 
funt integri: fructus fuperius funt defcripti. Horum 
minimi multo majores funt globis fclopeti fuperius 
plani, parvo acumine, ac inferius comprefli , ubi fibi 
Anvicem junguntur. 
Si Sagus vulgaris in juniore ztate uftione nimis 
vexetur , abortus fit, qualis in adjecta figura apparet, 
ordinariam enim perdit comam, ac multos acquirit 
ramos, & furculos arcuatos dependentes , tumque 
. iterum furfum elevatos, forma brachiorum lampadis 
. majoris, ex hoc quinque fexve majores eriguntur ra- 
mi, inter quos plurimi minores furculi propullulant, 
ita ut truncus vix dignofci poffit, ad majorum horum 
ramorum bafes non procul a vertice, craffz depen- 
dent, acf radicum effent fibre. 
EXPLI 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
77 
bet woort Sagu van af, want men moet weten, dat de A- . 
rabiers voor deze de Moluccife Eylanden bevaaren bebbens 
om de Nagelen te koopen, en dat veele Arabifche naamen 
in de vreemde taalen ingevoert zyn, ja zelfs de Koningen, 
die nog in onze tyt in Ternata regeeren, zeggen , datze van 
de Arabiers afkomftig zyn. 
Plaats en grondt. De Sagu-boom wert gevonden meeft in 
alle de Eylanden van de Moluccife Archipelagus , tot aan 
Nova Guinea, en voorts in alle de xuit-oofter Eylanden 
tot Bima toe, dezelfde op Borneo en Fobor tot Siam toe, op 
Fava, Sumatra s Fobor, en Borneo, zynde daar egter de 
doornagtige zoorten niet veel bekent, maar wel-de wierde 
zoorte, die zonder doornen is,en op Fava eigentlyk Bu: 
lum wert genoemt, en daar men van zyne bladeren ook 
meeft de Atap maakt : want by wert niet over al gebruikt, 
om broot van te maaken, of om. dat bet de Inwoonders aan 
de kenniffe ontbreekt, of om datze’t niet van nooden bebben, 
gelyk op Maca[Jar , alwaar zy fcbier geen Sagu nuttigen. 
R daar en tegen in de Boegifcbe bogt , ende de landen van 
Lubo, en voorts gebeel Celehes door , is by in gebruik, om 
broot af te maaken, boewel in kleine quantiteit, om dat 
men daar meeft over al ryft beeft : de groot{te meenigte valt 
op bet Eyland Ceram, daar men. van. deze boomen groote bof 
Jen en wilderniffen vint , en waar van daan ook jaarlyks een 
groote meenigte van Sagu-broot na andere quartieren wert 
vervoert. Dezen boom wil alderbeft groeyen ineen flyk of wa- 
teragtige grondt, en daar men tot boven de knyen in demod- 
der zakt. Hy waft ook wel op zandige plaatzen , als zy maar 
vogtig zyn , en daarom vint men geen Sagu-bosjes zo klein, 
daar men niet bet een, of ’t ander fpruitje water in beeft. 
Maar op bergen en wil by niet taf; of daar moej: 
ten eenige moeraffige vlaktens boven op zyn, met andere 
boogtens omringt: als nu de plaats wat hoog is, zoo kan 
men dat bofch redelyk zuiver en droog houden, en welke 
boomen dan ook beter meel geven, als die gene, die men 
niet fchoon maaken kan. De Sagu-boom zet bem zoo «vel 
voort door de vrugten „als door de uitfpruitzels van de 
wortels y dewelke ook zombyts in eens anderen erf of lan- 
deryen kruipen , en werden dan , air bier boven is gezegt, 
des zelve mans boomen ; anderzints kan men de jonge fprui- 
ten ook uitgraven „en verplanten: de Wie of velden, 
daar deze boomen by malkanderen Ban, Latar genaamt , 
zyn.lelyk van aanzien, donker, en van wegens-’t-flykven 
doornen moeyelyk om te pa[Jeeren ,. en als.’er groote afwas 
veringen koomen , zo werden daar door «vel groote ftukken 
lants , met boomen en al, weg gevoert, om dat bet is een 
loffe gront „en deze fiukken dryven dan zomtyts als Eylan- 
den in Zee: ook beeft men op Gilolo bemerkt, dat aldaar in 
de grote Sagu-bo[Jcben „dewelke in de fegen-maandeh diep 
onder water ftaan , yder Sagu-boom-mêt zyn wortel zóoda- 
nig opryft, dat by een byzonder Eylandeken maakt , en dat 
by in de SC tyden weder neerzakt, "t welk miffchien ook 
waar is in de groote Ceram/che Sagu-boffcben. De-Sagu- 
boom verdeelt zig ook zomtyts wel in twee of drie kruinen, 
dog’t welk lan onder de misgeboorten moeten reekenen, 
én waar van bier voor onder de misgeboorten van den Ca- 
lappus-boom , Capittel 4. iets diergelyks ftaat aangebaalt. 
N. B. Het monfter of misgewas van deze Boom wert in 
Valentyns befchryving van Ambon na de Figuur van 
Rumphius No. XXIII. verbeelt , en de Boom pag: 175. 
ter loops befchreven. . 
In de vermeerdering van Rumphius wert dit "er bygevoegt: 
De vrugtdragende kroonen van de tweede zoort , Lapia 
Thur genaamt , zyn kleinder en korter dan aan de gemeene 
Sagu , en de vingers aan de zyde-takken ftaan niet regt 
dewars , zommige na vooren gekeert , zy zyn ook langer , en 
zo digt met vrugten bezet , datze een tros-druiven gelyken s 
dog aan de binnen-xyde , daarze tegens den tak gezeten beb- 
ben, zyn ze niet vol: de vrugten zyn 200 als in de text be- 
fcbreven, de kleinfte van allen ruim zo groot als een Muj- 
quets-koogel , van vooren wat plat , met een ftyve fpits ; en 
agter wat gedrukt , daarze tegens malkander zitten. 
Wanneer deSagoe-Boom in zyn jonkbeit veel met bran- 
den gequelt wert, zo wert by een misgeboorte, gelyk de ne- 
Li PEA figuur uit , want by verlieft zyn kruin , 
ewint veele takken, die rondom gebogen uit/pruitende af- 
Kam , en dan wederom met baare kruinen zig oprigten in 
de manier als de armen van een groote lamp: bier aan zyn 
vyf a zes de grootfte, en daar ten een meenigte van klein + 
dere uit/pruitzels, zo dat men den on niet bekennen kan, 
aan de booft-takken digt by den JLam bangen eenige dikke 
vezelen van boven af, als of bet wortels waaren; xs 
T- 
K 3 
