Ë Boek. XVIII. Hof. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
integrum relinquunt truncum, fi non magne fit Jon- 
gitudinis, vel in duas transverfalicer dividunt partes, 
quas longitudinaliter findunt, atque divife parti 
incola tanquam equo infidet, manu tenens inftrumen- 
tum inftar temonis ex Bamboefa confeétum, feu du- 
rum habet lignum Nany vocatum, quo albam ac fi- 
brofam hujus arboris medullam ítatim ita minutam 
contundit, ut inftar fcobis appareat, atque ex hac- 
ce tritura farinam porro accipit, fequenti nempe 
modo. 
Supra aquám vas aliquod ponitur fex pedes circi- 
ter longum, fabricatum ex craffo Sagu-arboris corti- 
ce, Coeroerong vocato , cujus latiflimz parti pilofa 
textura, Runut nempe Calappi tamquam cribra an- 
neditur, fuperiore parte colligata, ac filo annexa, 
lento arcuato ac furfüm & deorfum fefe elevante 
fufti, qualis in tornatorum fcamnis apparet & con- 
fpicitur. Tritura huic inpofita vafi, atque aqua ipfi 
füperfüfs manibus fortiter mifcetur, ac continuo ere- 
Eo cribro ad fricatur, quum tenuiffima farina per illum 
tranfit, quz porro per canalem annexum in fuppofi- 
tam ollam, Praauw vocatam , aqua plenam decidit, 
cujus fundum mox farina petit , fique hzc olla ad 
dimidium farina hac fit repleta, fupernatans aqua pe- 
culiari foramine emittitur , atque farina aufertur , que 
tam alba ac inftar calcis cenuis eft, & porro in levibus 
corbulis , ex viridibus confectis foliis , affervatur : Hec- 
que triture mixtura tam diu continuatur, donec nulla 
cum aqua amplius obfervetur farina tranfire: Reftans. 
craffior Sagu farina, furfures emulans craffiores , que 
Ela vocatur , coacervatur, atque apris preda relinqui- 
tur, vel iis, qui domum geftare illam velint , ad porcos 
faginandos , alioquin , fi in filva relinquatur, ex ea ex- 
crefcunt Boleti , Malaice Coelat Sagu , feu Diamor di- 
éti, ex quibus gratus preparatur cibus, in medio hu- 
jus Ela, uti quoque in putrefacto hujus ligno , oriuntur 
uoque craffi , pingues, ac plicati albentes vermes, 
ubfufcis nigricantibus capitibus, Erucarum forma, feu 
inftar Pityocampe , qui apud nos quoque in viridi Pi- 
naftro inveniuntur , ex quorum forma hos vermes yo- 
cavimus Sagu Campas., & Coffos Saguarios. Hi vermes ab 
incolis in deliciis quoque habentur, fi duriora eorum 
detruncentur capita, atque eorum corpora verruculo 
affentur, ac propria ipforum pinguedine obducantur ; 
quidam etiam Europiani, fi femel hofce guftaverint, 
eos quoque in deliciis habent, 
Ut autem ad farinam redeamus , Sagu Manta dictam: 
Plurima ejus pars ad panem pinfendum adhibetur, 
ac pauca tantum portio ad pultem preparandam af- 
fervatur: Per menfem circiter bona fervari poteft in 
iifdem nempe viridibus fcrobulis’, fi aliquando recenti 
afpergantur aqua, hocque modo incorrupta in ipfam 
transferri poteft Bataviam, ad panem autem pinfen- 
dum requiruntur certe forme ex terra confectz, vul- 
go Portugallice Furno dicte , Amboinenfibus vero pro- 
rie Hatu Paputi vocate , & Malaice Batu Bapondi , 
. €. lapis plurimis conftans cellulis, forme enim he 
funt quadrate , manum circiter longe, vel paulo bre- 
viores, atque in quinque, fex, vel decem diviíz funt cel- 
lulas , quarum fingula circiter transverfum lata eft digi- 
tum, harumque optime conficiuntur in infula Ulia/- 
fer , in pago Ouw , vulgares vero ubique occurrunt. 
In hifce formis bene primum calefa&is inditur ficca 
Sagu farina, que ftatim in panes & offas tranfit, 
. quz tolluntur, ac denuo altera inponitur farina, do- 
nec forma frigefcere incipiat , quam iterum reca- 
lefaciunt , opusque illud tam diu continuant, donec 
omnis Sagu manta fit pita: Hi vero panes inzqualis 
funt magnitudinis ac forme, quamvis omnes fint qua- 
drati, pavimenta emulantes: Singula enim infula pe- 
culiarem habet formam: Vulgares enim panes in Am- 
boina femi-pedem circiter funt longi, tres quatuorve 
lati digitos , albentes, ac fragiles. In Cerama vero qui- 
dam perfecte funt quadrati, alii oblongi, multoque 
craffiores quam Amboinenfes, ac duri inftar lapidis 
codti, horumque anguli vitro quafi obducti appa- 
rent: Omnium maximi adducuntur ex infulis Key & 
Aru, qui fepe fesquipedalis funt longitudinis, dimi- 
dium lati, ac digicum circiter craffi: Optimi vero panes 
in Uliafferenfibus pinfuntur infulis, manum circiter 
lati, perfecte quadrati, molles, ruffique coloris, ma- 
jori 
79 
mooten, die men ook in de lengte klooft „en op bet wekloofile 
{tuk zet zig den Inlander als ruiter te paart, bebbende in 
de bant een Inftrument , gemaakt als een diffel van Bam- 
boes, of eenig bart bout , (Nany genaamt) waar mede by 
bet witte en draadige merg dezes booms al ten eerjien zoo 
fyn weet te kappen, dat bet wel na zaagzel gelykt ;-en uit 
dit bakzel krygen zy verder het meel, te weten op de naa- 
volgende wyze. j 
Boven eenig water wert een trog gezet van ongeveer 6. 
voeten lang , en gemaakt van de dikke Jeborffe des Sagu- 
booms , (Coeroerong genaamt) aan welkers breetfle eynd’ 
bet bairige weefzel, dat van den Calappus-boom komt, tot 
een zift wert genaait, met bet boven fte eynd’ Pzamen ge- 
bonden , en met een touwtje vallgemaakt ; aan een tagen y 
„krom geboogen , op en nedergaande flok, gelyk men aan de 
drayers banken ziet. Het bakzel in deze trog gedaan, en 
met water overgegooten zynde, wert dan met de banden 
Sterkelyk gekneet, en telkens tegens bet fraande zift aange- 
douwt , als wanneer bet fynfte meel daar door fchiet , en 
voorts , door een aamgenaait geutje, in een onder gezette 
praauw vol water valt, alwaar hei meel ook ftraks op de 
gront zinkt, en als de praauw daar van balf vol is, zoo 
tapt men bet water, door een byzonder gaatje daar boven 
af „en neemt bet meel daar uit , "t welk, zynde zoo wit en 
fyn als kalk s dan voorts in ligte korfjes „van groene bla- 
“den gemaakt „wert bewaart ; en dit kneeden van bet hakzel 
wert zoo lang gecontinueert , tot dat men ziet , dat "er geen 
meel-meer met bet water uit/chiet. Het overgefchooten rof- 
ze Sagu-meel, wel na grove zemel gelykende , en Ela ge- 
naamt, wert op een boop geímeeten , en ten proye gelaten 
aan de wilde verkens „of der geener „die bet naar buis dra- 
gen willen , om baar verkens daar mede te mejten, ander- 
zints, wanneer bet in "t bofcb Map leggen, zo roeyen 
daar Cambernoelien boven op, Boleti , en in "t Maleits 
Coelat Sagu of Diamor genaamt, waar’ van een lekkere 
koft gemaakt wert, van binnen in deze Ela, als mede in 
het verrotte bout, groeyen ook zeekere dikke, wette » gerime 
pelde en witte wormen, met bruin zwarte boofden , in de 
gedaante van Rupzen, ofte de Pityocampa , dewelke by 
ons mede in't groene vuuren-bout gevonden werden, en 
na welke gelykeniffe wy deze wormen Sagu Campas en 
Coffos-Saguarios genaamt bebben. Deze wormen werden 
van de Inlanders mede voor een lekkernye gehouden, als 
menze de barde koppen affnyt, en de refl van bet lichaam 
aan een [peetje braat , bedruipende by zig zelfs met zyn ey- 
gen vet; en zommige Europianen, dieze geproeft hebben 
maaken daar ook eenig werk af. ; 
Dog om nu weder te keeren tot ons meel, Sagu-manta 
genaamt ; bet meefte daar van wort gebruikt tot broot-bak- 
ken, en maar een klein gedeelte bewaart om bry daar van 
te maaken: want men kan bet wel een maandt goet bou- 
den, en dat in de zelfde groene korven , als men'die zom- 
tyts maar met wat vers water befproeit , ja op deze manier 
kan men ’t ook onbedorven tot na Batavia vervoeren : om 
nu bet broot te bakken, moet men hebben zeekere vormen 
van aarde gemaakt „doorgaans in het Portugees Furno ge- 
naamt , maar eygentlyk by de Amboineezen Hatu Paputi 
in °t Maleyts Batu Bapondi » dat is een fteen "i vå 
beursjes of celletjes , want deze vormen zyn vierkant , om- 
trent een bandt lank, of wat korter , en in vyf , zes en 
thien celletjes verdeelt „ yder omtrent een dwers vinger 
wydt, werdende de WA dezer vormen gemaakt op °t Ey- 
lant Uliaffer , in de Negory Ouw , dog het gemeene ag 
vint men over al: en in deze vormen , wanneerze erf ter 
degen beet zyn gemaakt, giet men bet droge Sagu.meel, "t 
welk terfbont tot koeken off brooden wert, die men daar dan 
uitfloot, en al wederom ander meel ingiet, zoo lange tot 
dat de vorm sie kout te werden, als wanneer men de- 
zelve al weder beet of warm maakt, en het werk zo lange 
voortzet „tot dat alle de Sagumanta op of verbakken is: dog 
deze broodenzyn van ongelyke grootte en gedaante , boewel 
allegaar vierkant „ende vloer-[teenen wel gelykende: want 
bykans yder Eylant een byzondere vorm beeft :zynde de ge- 
meene koeken in Amboina bykans een balve voet lank, drie 
a vier vingers breet , ei bemid wit en bros : maar op Ce- 
ram zyn zommige regt vierkant , andere lankwerpig , en veel 
dikker dan de Amboinze, ook zoo bart als gebakken Steen 
en de boeken als verglaaft ; de grootfle van allen komen uit 
de Eylanden Key en Aru, dewelke zomtyts wel een en een 
bale voet lank zyn , een balwe dito breet , en qualyk een vin. 
ger dik: dan de befte vangille werden in de Uliafferze Ey- 
landen gemaakt, zynde omtrent een hand-breet , regt vier- 
kant s 
