80 
jori autem preparantur labore quam vulgares , re- 
cens nempe tota Sagumanta fumenda eft, que per 
quatuor dies vento exficcanda exponitur, foliisque 
Mufz vel Ari obvelanda eft, farina hec dein ter qua- 
terve bene cribranda eft, tumque pinfenda, hacque 
cx(iccatione Sagumanta ruffum acquirit colorem , mol- 
lcfque hinc funt panes, fi recentes fint, hig sum fa- 
poris, paulo viliores vulgari noftro pane, fi vero 
aliquot per dies deponantur , inftar lapidis indure- 
fcunt , & quidam , fi nimis duri ac calido in furno 
fuerint co&i, penitus quafi vitrefcunt, qui tameh a- 
ua vel jure carnium macerati intumefcunt ac mol- 
lefcunt denuo: Si hi panes feu Sagu-Maruca conficiantur 
ex Sagu-manta veteri,farinaque mixta fit cum aqua palu- 
dofa ac ftagnante, nec antea exficcata , nec cribrata, 
tum panes pallide albefcunt , acefcunt , mucefcuntque, 
quales funt, qui quotidie recentes in foro venales 
proftant.. Ceramentis Sagu-Maruca craffiffima , eft re- 
rum omnium durabiliflima , que tediofum prebet 
cibum inadfuetis ob duritiem & fcabritiem , ita ut 
prius quis defatigatus quam fatiatus manducatione re- 
cedat , fepeque palatum ea ledatur. Europiani autem 
noftri fenfim hifce adfuefcunt panibus, in omnibus 
enim itineribus marinis, atque exercitu noftri milites 
zque acindigene ex hoc vivunt panis genere, con- 
temnendus autem non eft, fi alius cum illo ingeratur 
cibus , qui efficit , ut inter comedendum fit mollior: 
Bonusque nature Conditor laudandus eft , quod hifce 
infulis panem hunc arboreum loco Oryzz, vel alius 
frumenti concefferit. 
Decem mediocres panes colligati Sa-takko vocan- 
tur, quum plerumque decem fimul hujus generis pa- 
nes in una preparentur forma, ex minori autem Sagu 
a viginti ad triginta pro una numerantur dofi: Ceram- 
meuk: recentes panes filo trajiciunt ex arundine con- 
fe&o , fingulaque talis dofis colligatur, talique modo 
venales ont Hi Sagu-panes licet fint duriffimi ac 
vitrei, facillime tamen in pultem excoqui poflunt, 
zque cum fola Calappi lympha, ac cum aqua, fale, Cap- 
fico, aliisque aromatibus. Nunc quoque agemus de mi- 
rabili pulte Papeda, ejufque praeparatione: Qui cibus 
eft ridiculus quidem fpe&tatoribus , delicati tamen fapo- 
ris, ifque fequenti praeparatur modo ; accipe recentis 
farine Sagu-mante manipulum , per partes infunde 
aque calide, continuo agita , ftatim tum acquiris te- 
nacem pellucidam pultem , coctum amylum referen- 
tem, quz Po ico vocabulo Papeda dicitur, Am- 
boinenfibus Zappía vocata, utque hzc puls grate co- 
medatur , paratum debet effe condimentum ex jure 
pifcium Bocaffan dictum, ex fucco Limonum acidó , a- 
romatibusque confectum , cujus pauca pars patellz pla- 
nz infunditur , feu conche prefertim Nautali Majoris, 
fea folio Scutellarie prime , cujus folia inftar patinz 
-natura formavit , dein Papeda tenuibus bacillis tam 
diu agitatur , donec grumulus adhzreat, qui predi- 
&o. inponitur condimento , quantumcunque velimus, 
grumuli enim condimento obdu&i non fibi agelutinan- 
tur, iique tum fine mafticatione forbillando , quam 
calide fieri poffit, ingeruntur, frigidi enim naufeofi 
funt, hecque puls Papeda tali-humectata condimen- 
to , eft grati faporis, appetitum excitans , ‚paucum 
vero. dat nutrimentum, ac mox digeritur, ita ut, li- 
cet pleno ventre a menfa recedamus , intra unam al- 
teramve horam confumptus fit: Gratiffimus eft cibus 
iis, qui antecedente inebriati fuerunt die, vapores enim 
diffipat, raucam lenit gulam, atque naufeabundo ap- 
petitum excitat ventriculo. Å 
Papeda hec comefta multum urinam movet, 
quum paucum atque aquofüm pr&beat nutrimentum, 
unde & ii, qui sp eier hancce ingerunt, uti pluri- 
mum Amboinenfes feminz illa delectantur , craffum 
ac tumidum habent corpus, flaccidum tamen & Leu- 
cophlegmaticum , qui in Hydropem facile quoque in- 
ciderent, fi multo lgbore corpus fuum non exerce- 
rent: Amboinenfes quoque non ita folliciti funt de 
memorato condimento, fi enim deftituantur jure pi- 
fcium feu Bocafan, paucam modo adhibent aquam, 
raro Limonum fucco mixtam, vel tantum folam a- 
quam , & pro frigida Papeda aquam marinam: Ce- 
rebrum autem Sagus arboris, Palmyt vocatum, non 
ita bonum eft ac Calappi, unde & vix vel raro cru- 
dum 
 HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput XVIII. 
kant, fyn, en ros van coleur , dog deze werden met wat 
meerder moeiten toebereit dan de gemeene; namentl yk, bet 
moet gebeele verfche Sagumanta zyn; die men vier dagen 
in de wint moet droogen, en met blaaden van Piefang , of 
Aron toedekken , daar na moet men dat meel wel ter degen 
drie a vier maal ziften , en als dan bakken , door dit droo- 
gen krygt de Sagumanta een roffe coleur , ende de brooden 
werden zeer fyn; verfch zynde week, en fmaakelyk, een 
weinig minder of flegter dan ons verfch broodt , maar al[fe 
eenige dagen out zyn , wordenze Heen bart, en zommige, 
die al te beet gebakken zyn , gebeel glazig , dog dewelke eg- 
ter wederom flraks week worden, en opzwellen , als men- 
ze in eenig water , of zop doopt: als deze brooden of Sagu- 
Maruca gemaakt werden uit Sagu-manta , die out is, ofte 
gekneet in eenig [taande poel-water , ook te vooren niet zyn- 
de gedroogt , nog gezifi , zoo werden de brooden bleek-wit j 
goor van fmaak , en een vermuften reuk, gelyk die geene 
zyn, die men dagelyks vers op de paler of markt te koop - 
brengt, De Ceramze Sagu Maruca is wel de groffte, dog 
daar en tegen weder de durabelfte van allen, zynde een 
verdrietige koft voor de ongewoone , wegens bare bardig- 
beit en ruigbeit , zoo dat men zig eer moede, dan zat daar 
aan eet „en dikwils bet gehemelte van de mondt daar aan be- 
zeert. Dog onze Europianen. gewennen bun allenskens tot 
deze brooden; want op alle Zee-reyzen , en in "t leger moe- 
ten 200 wel onze Soldaten, als de Inlanders van dit broot 
leven: trowwens bet is niet te veragten, als men daar by 
maar eenige toefpyze beeft , die bet in "t kauwen wat week 
maakt: en den goeden Schepper der natuure is daar voor 
te pryzen, dat by aan deze Eylanden dit boom-broodt in 
plaats van ryft of ander graan gegeven beeft. 
Thien brooden van middelmatige grootte t’zamen gebon- 
den „ noemt men een Sa-takko , om dat "er gemeenelyk van ` 
die zoorte thien Celletjes in een vorm zyn, maar van de 
kleine Sagu reekent men twintig a dertig, en meer voor een 
tax : de Cerammers star > nog vers zynde, met een 
draadt van riet gemaakt ‚bindende yder takko vaft t’zamen, 
en brengenze aldus te koop: deze Sagu-brooden , al zynze 
nog xo bardt en glazig , Ran men zeer ligt tot een bry koo- 
ken , 20 wel met Calappus-melk alleen, als met water „zout, 
ritsjes, en andere fpeceryen. Nu zullen wy ook fpreeken 
van de wonderlyke bry Papeda „en boedanig die wert toe- 
bereit , zynde een koft zo belagelyk van aanzien , als voor- 
treffelyk van fmaak; en dat gefchiet aldus. Neemt van ’t 
verfche meel Sagu-manta sen bant vol, fmyt bet zelve al- 
lenkskens in beet water , en roert bet geduurig om, zo wert 
terftont daar van een taaye doorfchynende bry of pap , wel 
na gekookte flyfzel gelykende, en met een Portugees wort 
Papeda , of by de Amboineezen flegts Zappia genaamt ; en 
em üexen pap te eeten, moet; men in voorraat bebben een 
Jauce van viffop, Bocaffan , alderbande zuure Lemoenen- 
zop met ritsjes gewreeven , waar van men een weinig giet 
in een vlak fchootelken , of een fchulpe , inzonderbeit van 
Nautilus Major , ofte in een blat van Scutellaria prima, 
welkers bladeren de natuur regt als fchootels geformeert 
beeft „ daar na bafpelt en drait men de Papeda met dunne 
Jtokjes zo lang om „tot dat "er een klontje aan blyft bangens, 
bet welk men in de voornoemde fauce legt, zo veel als men 
zelfs wil, want de klonteren kleeven niet aan malkander , 
als zy eens in de zouze omgewentelt zyn, en die men als 
dan zonder kauwen al florpende , zo warm als men het ver- 
dragen kan ‚inzwelgt , want kout iffe wat te walgelyk, en 
deze Papeda , met zommige fauce bevogtigt , is een aange - 
naam eeten , maakende ook een grage maag , dog zy geeft 
weinig voetzel,en werdt firaks verteerdt, zo dat , al [taat 
men met een dikke buik van taaffel op „ dezelve binnen een 
uur of twee weder verdweenen is: het is een byzondere 
Jmakelyke koft voor die geene ‚die’s daags te vooren dronken 
geweeft zyn „want bet verdryft de dampen , zalft de Jchor- 
re keel, en maakt een omgekeerde maag wederom graag. 
Men watert ook van bet Papeda eeten al vry veel, om 
datze weinig en wer ij A voedzel geeft , weshalven men 
die geene, die dezelve dagelyks nuttigen, gelyk meeft doen 
al de Amboineefche vrouwen , met een dik poezelagtig , dog 
Slap en wateragtig lichaam. ziet , en dewelke ook igt in de 
waterzugt zouden vervallen, zoo zy het lichaam met veel 
arbeidt met em oefenden: De Amboineezen zyn ook zoo cu- 
rieus niet om de voorn. fauce te maaken; want als zy geen 
vifch-zop of Bocaflan hebben, zo neemenze maar enkel wa- 
ter met een weinig Lemoen-zop, of maar Jlegts water, en 
tot de koude Papeda Zee-avater. Aangaande ‚nu bet Pal- 
myt van den Sagu-boom, bet zelve en is zo goet nog aange- 
naam niet als dat van den Calappus-boom , en waarom men 
bet ook niet of zelden raauw eet s Maar wel met zout en 
` ritsjes 
` ; 
