I. Boek. XVIII. Hoofdft. 
dum comeditur, fed coctum cum fale & aromatibus 
ufurpatur , hujus non multum tamen edendum eft, 
praefertim in caftris, quum nulli alii ad manus fint 
cibi, ubi Hydropem atque Diarrheam excitaret, 
Memorata Papeda quoque adhibetur ad lintea ad- 
lutinanda, & illiniendas chartas , & Bibliopegi hac 
ibrorum. cortices adglutinant, quamvis tum non 
admodum fint durabiles, acidumque plerumque fpi- 
rent odorem : Papeda enim ad minimum tres per 
dies indurata effe debet, antequam hunc in ufum ad- 
hiberi poflit. Quedam etiam feminz ea loco Amyli 
utuntur, candida vero lintea inde lutefcunt. Par- 
tes feu fragmenta, que ex recenti Sagu medulla fcin- 
duntur , antequam ad farinam contundantur, Amboi- 
nenfes vocant Meur. Hee aque inmergunt, ac in fumo 
confervant: tenuis hujus Meur lamella in craticula to- 
fta inftar tofti pánis comedi poteft, fed mixta cum 
Sagu-manta , fin pinfere eam velimus, exhibet pul- 
chram, dulcem, ac ruffam Sagu-Marucam. 
Ramificationes ac folia Sagus arboris magnam quo- 
que pr&bent utilitatem ad edium nempe edificatio- 
nem , quz hifce in infulis tanti funt ufus , quanti in aliis 
locis arundo Indica feu Bambu, huicque operi non 
adhibentur recentes fruticis ramificationes, fed vete- 
res arboris , quum truncus hominis altitudinem adqui- 
fiverit, queque velfponte deciderunt , velavelluntur, 
quarumque inferior pars rugofa, Corurong dicta, am- 
utatur, atque reliqua earum pars inermis , glabra, 
obícure flava eft, quoque magis he vetuftiores ra- 
mificationes detruncantur, atque arbor ab hifce de- 
puratur, eo melior excrefcit illa, que letior proger- 
minat, altiorque ac latior extenditur: Ex illis autem 
ramificationibus Gabba Gabba dictis , uti indicatum 
fuit, conficiuntur parietes, tabulata, fepes tam pu- 
blicarum quam privatarum zdium , item fixa fcamna, 
que Deggo Deggo vocantur, cubilia, rates fluctuantes, 
quibus gravia ligna vel lapides trans aquam vehuntur; 
utque parietes ac fepimenta ex hifce conficiuntur, 
omnes ad certam amputantur menfuram , quarum 
fragmenta per clavos ex Bamboes confeétos fibi in- 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK, 
junguntur, imo tam firmiter atque aréte, ut vix per- 
{pici poflint, fi intra duos jun&ti fibi fuerint afferculos, 
d vero he Gubba Gabba non bene fuerint exficcat®, 
corrugantur , talesque parietes ubique rimate funt: 
Aedes ex hifce Gabba Gabba conftruête externe men- 
tiuntur , acfi ex magnis Organi tubis effent erette, 
mira quoque ex his mufica componi poteft, fi enim 
juxta Gabba Gabba dorfum tenuis exterioris corticis 
findatur lamella, atque ad ejus utrasque oras tenues 
jungantur bacelli, ac digito hi feriantur, fonum circi- 
ter edunt inftar Cytharz fili: Hi autem parietes per 
decem integros. perdurare poffunt ahnos, fi ex vetu- 
ftioribus Gabba Gabba fuerint M & ficco po- 
nantur loco, alioquin modo per feptem octove rema 
nent annos. 
Folia hujus arboris ad zdium teta quoque adhiben- 
tur, huncque in finem viridia eliguntur folia , five ex 
frutice , feu, quz meliora, ex adultis arboribus , que- 
que complicantur , vel fupra afferculum colligantur 
ex tenuiore ligno , Bambofa, vel alia ex arundine con- 
fectum, ficque confuuntur, quod fit per filum pre- 
aratum ex tenui fiffa Leleba , que tenuiffima Bambo- 
æ fpecies eft, ita ut emulentur orbem quinque fex- 
ve pedes longum, & fesquipedem latum. Poftea foli 
exficcantur , donec fpadicei fint coloris, atque per 
ftrata affervantur congefta: Tigilla, quibus hzc folia 
circumfuuntur, Pangcawa vocantur , ac tote confe- 
éte , atque ex foliis preparate fcale , Atap, quibus 
teguntur omnis generis zdificia hifce in infulis, uti in 
alus Indie locis id fit ex Calappi vel Nipz foliis. 
Teéta hzc ab inferiore conficiuntur furfum parte , at- 
que memorate fcalz tenuibus alligantur tigillis, que 
vulgo quoque Gabba Gabba funt, quod fit per fila ex 
Leleba confe&a tali modo , ut fequens femper fcala 
ultra dimidium inferioris obtegat partem ; fique ad 
fuperiorem zdificii partem fuerit perventum, tum 
duz tales duplices feale dorfo ita alligantur , ut inftar 
libri apertz fint, ac dehifcant, ita ut utramque tecti 
partem complectantur , atque obtegant, hinc inde ta- 
men hz fcalz aliis afferculis funt obvolvendz , Bilato 
vocatis, ne ventus amplas has fcalas elevet, ac plu- 
via intro cadat. Supreme hz fcale Malaice dicuntur 
Bombongan , vel male Bonga-Bonga, quibus quoque fe- 
pimenta obteguntur, ne in erectas Gabba Gabba cadat 
Tom. I. pluvia, 
/ 
si 
ritsjes gekookt, en dan even wel moet men het niet veel 
eeten , byzonderlyk im de leegers „ daar men geen andere 
koft by beeft, om dat het waterzugt en buykloop veroor- 
zaakt. De meergem. Pupeda wert ook gebruikt tot bet plak- 
ken en pappen van linnen, als mede Papieren , en de boek- 
binders weten daar mede de dekzels der boeken te pappen, 
boewel dezelve dan niet zeer durabel zyn, en gemeenlyk 
een gooren reuk bebben: want de Papeda moet ten minften 
drie dagen oudt zyn , eerze tot dat werk dienen kan; zom- 
mge vrouwen gebruikenze ook in plaats van ftyfzel s dog 
bet witte linnen wort ’er geel af. De Jlukken of knollen , 
dewelke men [nyt uit bet verfche Sagu merg , eer bet gekapt 
of tot meel gemaakt wort, noemen de Amboinezen Meur; 
het zelwe doopen xy in bet water , en bewaaren het dan in 
den rook; een dunne fneede van dit Meur op de roofter gè- 
braaden kan men eeten als gerooft broodt, maar dezelwe 
gemengt wordende onder Sagu-manta , als menze bakken 
wil, dan geeft of maakt het een fcboone » zoete, en roffe 
Sagu-Maruca. 
De takken en bladeren van den Sagu-boom zyn ook van 
een groot gebruik, namentlyk tot bet opbouwen van alder- 
ley buizen, en in deze ‚Eylanden zo noodig , als op andere 
plaatzen bet Indiaanfche riet, of de Bambu, en bier toe 
neemt men niet de groene takken van den flruik, maar de 
oude van de boomen, wanneerze maar een fiam van een 
mans hoogte bebben , en die of van zelfs afvallen, of daar 
afgetrokken werden; en van dewelke men dan bet onder {te 
dikke ruige deel, (Corurong genaamt) afkapt , zynde de 
reft zonder doornen , gladt , en bruin-geel, en boe. meer men 
deze oude takken afneemt, en den boom daar van zuivert, 
boe beter bet voor bem is: want by daar door lugt krygt , 
om te beter op te [chieten, en bem uit te breiden; en uit de- 
ze takken , (Gabba Gabba genaamt,) maakt men , als ge- 
zegt, alle de wanden, zolders , beggen , en beiningen , 200 
wel van byzondere „als gemeene buizen „als mede vafte zit- 
banken , die men Deggo Deggo noemt , flaap-fteeden, en 
vlotten, daar mede men eenige zwaare bouten of fteenen 
over water brengt; en om wanden en beiningen daar van 
te maaken , zo wordenze alle op een zeekere maat afgekapt, 
en welke fiukken als dan, met nagelen van Bamboezen ge- 
maakt , aan malkanderen ge/pykert, en tu[[cben twee fete 
ten aan malkanderen gevoegt worden , ja zo digt , dat men 
daar qualyk door zien kan, maar als deze Gabba Gabba 
nog niet ter degen droog zyn, 200 krimpenfe in, en zulke 
wanden zyn als dan vol opene reeten. De buizen van deze 
Gabba Gabba gemaakt gelyken van buiten wel, als ofze 
van groote orgelpypen waaren opgezet, en men kan ook een 
klugtig muzyk daar van bebben , want als men langs de 
ruggen der gem. Gabba Gabba een fmal riempje uit de 
buitenfte fcbor[Je opfplyt , voorts aan of by de eynden fmal- 
le boutjes daar tuJcben infteekt , en met een vinger daar 
opflaat , zoo geeft bet by na een geluit, als een Cyter-fnaar; 
en deze wanden konnen wel tien jaaren duuren „ wanneer- 
ze van oude Gabba Gabba zyn gemaakt „ en wel droog 
Jtaan , dog anderzints maar zeven a agt jaar. 
Aangaande nu de bladeren van dezen boom , dezelve 
werden mede gebruikt tot bet dekken van alderleye buizen , 
en daar toe neemt men de groene bladeren, ’t zy dan van 
den firuik , of (dewelke veel beter zyn) van de volwaffene 
boomen, en deze vouwt men dubbelt t'zamen, om of over 
een latje, van eenig bout, ge/pleeten Bamboes , of ander 
dun riet gemaakt; en naaytze dan zoo aan malkander , ’t 
welk gefchiet met een draadt gemaakt van fyn gefpleeten 
Leleba , (zynde de dun[le zoorte van Bamboezen ) zo datze 
dan wel gelyken na een bordt van vyf a zes voeten lanks 
en anderbalf voeten breedt: daar na droogt menze in de 
zon, tot datze regt Caftangie-bruin worden , en, bewaart- 
ze dan 200 op malkander geftapeldt. De latjes, daar men 
deze bladeren om benaait , noemt men dug lig midsga- 
ders de geheele opgemaakte bladt - [cbalien Atap ; en werden 
daar mede gedekt alle de buizen in deze Eylanden; gelyk 
op andere plaatzen van Indien met de Calappus of Nipa- 
bladeren : bet dekken begint men dan van onderen op- 
waarts , bindende de gemelde fchalien op de-dunne fparren, 
't welk gemeenelyk ook Gabba Gabba zyn, met dezelfde 
koorden van Leleba , zodanig dat t'elkens de volgende fcha- 
lie meer als de belft van de onderfte bedekt is ; en als men nu 
tot boven aan de vorft komt , zoo bint men twee diergelyke 
dubbelde fcbalien met de rugge zoodanig tegens malkande- 
ren, datze opengaan alseen boek , en legt dezelve dan al- 
zoo gapende boven op de vorft „ zo datze de beide zyden des 
daks bevatten en bedekken, maar men moet bier en daar op 
deze ftbalien wederom andere latjes binden, (Bilato ge- 
naaant) op dat de wint deze breede fchalien niet op en —— 
A 
