$2 
pluvia, unde facile & cito corrumpuntur , atque fqua- 
lide rufefcunt. 
Tecta hec , licet ex tenui hac preparentur materie, 
adeo tamen funt claufa , ut nulla pluvie gutta per- 
tranfeat, licet maximi imbres ac procellz 1æpe obo- 
riantur. Peffimum vero eft, quod vix ultra feptem 
perdurare poflint annos , excepto, fi duplicatz alli- 
antur, quum per decem adhuc perfiftunt annos:Sca- 
æ he primo eleganter fubfufce funt, ultimo vero 
fqualide cinerez , quum fzpe adeo comminuuntur, 
ut tamquam ex terra plurime ex illis excrefcant plan- 
te: Aedes he ex tam levi conftructe materie , facile 
quoque per paucos “homines translocari poffunt , nec 
flamma itidem facile hafce confumit, nifi extrema 
Atap pars comburatur, tum enim chartacez ha do- 
mus cito comburuntur , damnum autem. talis edificii 
non adeomagnum eft, incolæ enim parvo pretio novum 
exftruere gege Ut memorata Atap conficiatur , non 
plures quam duz fimul ramificationes ex arbore avel- 
lende funt, alias enim nimis emaciatur illa, unde & 
incole in fuis Sagu-filvis nolunt peregrinos vel alios 
admittere, ut folia inde petant, quin ipfi przfentes 
‘adftare debeant, & invigilare , ne nimis a ramis de- 
nudentur arbores , econtra , fi Gabba Gabba fint emar- 
cide ac decidue , unusquisque eas libere poteft pe- 
«ere. 
uum fzpius hifce in infulis bella geruntur , ac hofti- 
bus non majus adferri damnum poteft, quam fi eorum 
frugiferz perdantur arbores, fic quoque Sagu-filva, que 
ipforum panarium eft , primo vaftatur , quod fit , fi pro- 
unda fciffura in trunco incidatur, ex qua intra tres 
quatuorve dies omnis arboris fuccus exftillat, forma 
mucofz Papedz , atque ejus medulla exficcatur , unde 
aftuti incole cito adcurrentes hoc vulnus curant ma- 
nipulo luti feu nigre terre imponendo, poftea in- 
de in ufum venit totas excidere, ac per longitudi- 
nem findere arbores: tum enim per pluvias ac folem 
medulla brevi computrefcit tempore, hocque difficil- 
limum ac noxium eft opus , quod Europiani noftri 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput. XVIII, 
en den regen daar in (laat : deze vorft-fchalien noemt men 
in "t Maleyts Bombongan (of qualyk Bonga-Bonga) en 
met dewelke men ook de beiningen ofte paggers dekt , op datter 
in de ftaande Gabba Gabba geen regen zoude vallen , daar- 
ze anderzints baaft van bederven „en leelyk graauw werden. 
Deze daaken , boewel van zülken ligten fioffe gemaakt , 
zyn nogtans zoo digt, dat "er geen droppel reegen in of door 
komt , fchoon datze geweldige florm-winden , en plas-regens 
moeten uit/taan, maar bet flimfte is, datze niet boven de ze- 
ven jaren konnen duuren, bet xy dan dat menze dubbelt op 
malkander bindt, als wanneerze nog wel tien jaren goet 
blyvens eerft zynze fchoon bruin , maar in 't laafte lelyk 
graauw, en verbryzelen zomtyts zoodanig op malkander , 
dat "er „als uit de aarde „eenige planten opkomen te groeyen: 
deze buizen , aldus van zodanigen ligten ftoffe gemaakt , 
zyn dien volgende ook met weinig men/chen wel te verzet- 
ten, en den brandt beeft "er ook niet ligt vat aan, ten x 
dat by de eynden van de atap bereiken kan: want als dan 
raaken deze pampiere buizen zeer ligt in brandt, dan de 
Jebade van bet buis zelve is niet zeer groot, want den 
Inlander kan, met weinig koften weder een ander oprigten: 
Om bet woorn, Atap te maaken „ moet men niet meer dan 
een a twee takken teffens van de boomen afnemen; want 
anders wordenze te zeer onder de voet gehouden of uitge- 
mergelt, en waarom de Inlanders ook niet lyden willen, 
dat een ander of vreemde in baar Sagu-bo/ch bladeren komt 
te baalen, of zy moeten zelfs toezien, dat men de boomen 
niet te zeer van takken ontbloot , daar en tegen bet baalen 
van Gabba Gabben, als zynde oude en afgevallene tak- 
ken , flaat een yder vry. 
Nadien nu ook veeltyts in deze eylanden oorlog moet wor: 
den gevoert, en men de vyanden niet beter plagen kan, als 
met bet bederven van bare vrugtboomen , zo most bet Sagu- 
bofcb (als zynde baar broodt-kamer) zulks voor eer ft en voor 
al ontgelden, en °t welk gefcbiet , als men cen kerf of diepe 
keepe in den ftam kapt „ waar uit dan binnen drie a vier 
dagen alle bet zap van den boom loopt , in gedaante van Jy- 
merige Papeda , en bet merg droogt uit: maar om dat den 
Jlimmen of loozen Inlander, tydig daar bykomende , deze 
quetzuure weet toe te beelen, met een bandt «ol flyk of 
zwarte aarde daar op te fmeeren , zo is namaals in gebruik 
gekomen , dat men deze boomen gebeel omvellen , en in de lens 
gte fplyten moet: want als dan, door de regen en zon , zo 
milites in Amboinenfibus bellis preftare debent. Per- «verrot bet binnenfte merg in korten Lydt , en dit is een van 
errantes enim cenofas hafce Sagu-filvas vel fpinis 
Jeeduntur ac vulnerantur in pedibus, vel incidunt in 
paralyfin Indicam , Berbery dictam , unde , quibus hicce 
contingit labor ; calceis bene firmandi funt , ne in 
vulnera maligna per fpinas irruant. 
€ 
Memoratum craflum corticem, Coroerong dictum, 
compertum eft, inpenetrabilem effe globo fclopeti, 
vel faltem. ejus vim adeo imminuere, ut non mul- 
tum nocere poffit: unde in campis & caftris fubita- 
nez inde poffunt fabricari lorice: fervi quoque hoc 
utuntur cortice, fi in echinis lapides, calcem, tales- 
que graves materias humeris fuis geftare debeant. 
Hujus arboris folia, ac praefertim junioris feu frute- 
fcentis, numquam fere quiefcunt, fed continuo tre- 
munt, ac minimo moventur vento, immo fæpius duo 
triave fefe allidunt , quum reliqua quiefcant , li- 
cet aér ad oculum fit pacatiffimus: Illa fubito iterum 
filtuntur, quum alia iterum agitentur, quod mirabi- 
lem prebet adfpectum, ejufque proximam cauffam 
puto efle minorem ac flaccidum aéris motum , qui 
in corpore noftro perfentiri nequit , quique con- 
tra firma & femi-complicata folia tamquam ad fafti- 
gium allidit, unde hzc moventur. Spinofz ramifica- 
tiones fepibus hortorum Paggers vocatorum impo- 
nuntur, ne transvolent galli, vel circa arborum trun- 
cos quoque colligantur, ne glires aliique peregrini 
hofpites illas adfcendant. Germen, quod quoque te- 
lum ac cornu vocari poteft , unde juniora explicantur 
folia, ante ejus aperturam ad ulnz longitudinem vel 
paulo majorem fxpius abfcinditur , ex quo incola 
tenuia findere norunt fila, quz nigra vel fufca tin- 
guntur, unde contexunt certa lintea Culit Sagu dicta, 
que funt firma ac glabra, coloris pallide purpurei, 
ac fatis durabilia & contra pluvias perdurant, inter 
texendum geg admifcent plerumque aliquod Goffypii 
filum, uti ex Baftas vel Caricams, quod eum in finem 
rius in filamenta ducunt. Incolz vero infularum U- 
iaftrenfium in hifce veftimentis contexendis funt ver- 
fatiffimi. 
de moeyelykfte en. [chadelykfte werken , die onze Europiaan- 
Sche Soldatenin de Amboin/che oorlogen bebben uit te flaan: 
want zy moeten , met bet doorkrui(Jen van deze modderige 
Sagu-bo[Jcben , of van doornen in de voeten gequetfi werden, 
of aan de berbery en Indiaanze lammigbeit geraaken , en 
daarom moet by geen gelt aan fchoenen [paaren s die zulken 
arbeit te beurte valt, of by zal bet bem beklagen. 
De voornoemde dikke Jchor/Je , Coroerong genaamt , 
beeft men in de leegers bevonden, dat door een roer-kogel on- - 
doorboorlyk zyn, of immers. den flag der kogel zodanig ko- 
men te breeken , datze geen groote fchade kan doen: en 
dierbalven kan men int velt fcbielyke of fpoedige borft- 
weeringen daar van maaken: de flaven gebruiken dezelve 
ook , wanneerze in bakken fleen, kalk, en diergelyke zwaa- 
re materie op bare fchouders moeten dragen. De bladeren 
van deze boomen , en voornamentlyk die van de jonge of 
Jiruik , ftaan bykans noit flil, maar beweegen bun, en ra- 
telen met de minfte windt, tegen malkander , ja zomtyrs 
ziet men er twee a drie tegens malkanderen aanflaan, en 
de andere ftil flaan, al is de lugt, na 00 enfchyn, gebeel 
zonder wint: fchielyk flaan zy dan ook ftil, en verroeren 
bun wederom andere ,’t welk wonderlyk is om aan te zien, 
en waar van ik de naafte oorzaak giffe te zyn een kleine en 
flaauwe beweging des lugts, die men aan ons lichaam niet 
voelen kan, en dewelke tegens de flyve en half t'zamen ge- 
boogen bladeren, als tegens een zeyltje, aanftoot , en zoo 
dexelve beweegt : de doornige takken legt men op beiningen 
ofte Paggers der tuinen, voor het overvliegen der hoenders, 
ofte men bintze ook rondom de boomen tegens bet opklimmen 
der ratten en vreemde gaften: de fcbeut , die men ook een 
Pyl of langen boorn noemen kan, en @welke zig in jonge 
bladeren verdeelt, wert, voor bet openen, zomtyts de leng- 
te van een elle of wat meer afgefneeden , daar dan de In: 
landers fyne draaden van weten te [plyten , en. dezele 
bruin of zwart te verwen, midsgaders daar van te we- 
ven zeekere ftofjes, Culit Sagu genaamt , zynde ftyf en 
ladt „en eenigzints bet grove greyn elykende, van verwe — 
igt-bruin of purper , en redelyk durabel tegens den regens 
dog in "t weeven mengenze gemeenelyk zenig kattoene gaa- 
ren daar onder, als van Baftas of Caricams, dewelke zy 
tot 
