1. Boek. XVII. Hoofdft. 
fatiffimi. Quum jam obfervetur Sagum fru&us fuos 
prodituram , quod eft circa fupra notatum fecun- 
dum vel tertium maturitatis gradum , fique per ali- 
quod tempus expetatur vegeta, praedictum tunc 
germen disrumpendum eft ; tum enim aliquot per 
menfes confervari poteft, donec occafio oboriatur 
ejus contundendi medullam: Cerammenfes vulnera 
atque exulcerationes curant manducato Sagu-pane, 
quem forma emplaftri imponunt, vim enim exficcan: 
tem atque incarnantem habet, nihil aliud addentes. Si 
jam- memorata Sagu-farina feu Sagu- manta inveterata 
fuerit, nulla bona Papeda puls inde confici poteft, 
quia nimis fluida tum eft , ac maxima pultis virtus 
in eo confiftit; ut tenax ae glutinofa fit, ingurgitari 
enim, non manducari debet , prius etiam tali aque 
incoquendi funt quidam cortices certarum arborum, 
que Oebat-Papeda vocantur , uti funt Lingoo , Aul, 
Aylaun Lap-pia , prefertim autem arboris Taberu , ac 
plures alii cortices, qui aque vim confortantem ad- 
dunt, quumque Sagu-farina ei infundatur; tum Pape: 
da juftam adquirit confiftentiam. 
Coffos olim apud Romanos in deliciis fuiffé tefta- 
tur Plinius lib. 17. Cap. 24. qui feribitrarborum qua- 
rundam Coflos , prefertim autem Quercuum , farina 
faginatos apud Romanos in deliciis habitos fuifle. 
DeSagus autem teredine notandum eft, quod fi fatis 
diu in predi&a Ela fuerit faginatus , illum quoque 
inftar reliquorum Cofforum moar mp aureliam ; refe- 
rentem infantem mortuum ; feu necydalum in cellu- 
la conclufum, que confecta eft ex proxime adjacenti- 
bus ftipulis, ex qua dein poft aliquod tempus nigri- 
cans oritur Scarabzus : Crefcunt non tantum , uti di: 
ctum fuit, in Ela, fed in media quoque Sagus medul- 
Ja, fi vegeta fit ac crefcat, in qua fepe inveniuntur 
adeo hi Coffi occlufi, ut nulla apertura, nullus introitus 
vel ejus veftigium appareat , per quod introivere , quod 
erfcrutandum relinquo neotericis Philofophis , quine” 
ant infe&um aliquod ex putrefactione generari; fed 
confirmant cunéta ex pregreflo oriri ovo; de quo in 
Amboinico libro de animalibus plura commemora- 
buntur: Si obferventur vefpertiliones ramis Sagu-ar- 
boris appendere, tum credunt incole, truncum fari- 
na deftitui, vel arborem brevi perituram : Ex Sagu 
farina alii quoque cibi feu bellaria peior a , in- 
ter illa quoque Uha , qui funt bacelli ex Sagu-manta 
confedi, & in o ik tofti, paulo minores quam 
Baggea: Ceramenfes autem illos torrent in tenuibus 
Bamboefis, qualés bacelli hinc quoque majores funt, 
& Tutupola vocantur , fi autem Sagu-mantz faccha- 
rum, Anifum, & Piper admifceatur, tum tenues ba- 
celli ex iis preparati in foliis correntur, & Cana no- 
minantur , inque epulis proponuntur. Notabile quoque 
-eft, fi aliquid Sagu-mantz rafpato Calappe nucleo fit 
immiftum , nullum inde elici poffe oleum, fed omnia 
tum in pulcem colliquefcere: fic quoque notatu dig- 
num eft, quod Ceramenfes fepius experti fuerint, 
malignas nempe pedum exulcerationes feliciter cu- 
ratas fuiffe per Ceramenfem Sagum , cujuscunque etiam 
fit pagi: Eum in finem tenuiter manducata hec pa- 
{ta cum folio Daun Baru , quod non nimis tenerum 
` effe debet, inftar Emplaftri craffioris ulcerationi in- 
ponitur, ubi exficcationi porro relinquitur. 
Á ' a 
ipd 
pue 
CAPUT 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK: 83 
tot dien eynde alvoorens onttornen; zynde de Inwoonders 
van de Uliafterfebe Eylanden in't weven van deze klee- 
den wel de gaauwfte. Wanneer men nu ziet, dat den Sagu- 
boom zyne vrugten wil uitfchieten , `t welk dan is omtrent 
de bier voor genoemde tweede of derde graat van rypbeit , 
en dat men bem nog een tydt lank begeert flaande te bou- 
den, zo Moet men bet gem. uit/pruitzel of de fcheut afbree- 
ken; want als dan kan men dezelve nog eenige maanden 
goet bewaren, tot dat men gelegentbeit beeft; om bem te 
kloppen : de Cerammers geneezen baar vleejch-wonden en 
Ulceratien met bet gekauwde Sagu-broodt ,"t zelve pley- 
Sters-gewys daar op jmeerende, want het beeft een opdroo- 
gende , en vetmaakende kragt, en voorzs anders niet. Als 
nu bet meergem. Sagu-meel of de Sagu-manta out is gewor- 
den ‚dan en kan men geen goede Papeda daar van maaken ; 
om datze te vloeyende wort, en de meefie degt van deze 
pap daar in beflaat ‚dat by fiyf en taay is, want by wil 
maar ingeflorpt ; en niet gekaauwt worden; ook moet men 
te vooren in ’t water kooken eenige fchorfJen van zeekere 
boomen , die men Oebat-Papeda noemt, als van Lingoo j 
Aul, Aylaun Lap-pia , dog voornamentlyk die van den 
boom Taheru, en nog meer andere, dewelke bet water een 
tzümentrékkende kragt geven, en wanneer men dan bet 
Sagu-meel daar in ftrooyt , zo krygt de Papeda baar beboor- 
Iyke dikte. " Ý RER 
Dat nu de Cofi , ofte bout-wormen eertyts by de Romey- 
nen voor een lekkerny zyn gebouden, getuigt Plinius lib. 
17. Cap. 24. febryvende dien aangaande ; dat de-bout-wor- 
men van zommige boomen , dog meeft van de Eyke-boomen ; 
met meel gemeft , en by de Romeinen voor lekkerny gebou- 
den wierden; zynde wyders van de voorn. Sagu-wormen 
aan te merken, dat wanneerze baar lang genoeg in de voor- 
noemde Ela gemeft bebben , zy ook, gelyk alle andere bout- 
wormen veranderen in een poppe , gelykende wel wat na 
een doodt-kint ,’t welk beflooten is in een buisken of zakken 
van de naaftaangelegene ftoppelen gemaakt , en waar uit 
dan mede na zeekere tydt een zwarte keever of torre voort- 
komt: zy groeyen niet alleen, als gezegt , in de Ela, maar 
ook -midden in °t merg van den Sagu-boom , zoo als by nog 
fiaat en groeyt , en daar in menze dikwils zodanig wint be- 
Sloten, dat men daar. aan geen opening , ingang , of voet- 
flappen befpeuren kan, boeze daar in mogen gekomen zyn, 
dog "t welk ik geerne wil laaten onderzoeken de nieuwe Phi- 
lozopben , dewelke ontkennen , dat eenige infetten uit verrot- 
ting zouden werden gegenereert; maar vaft flellen , datze 
alle uit een voorheen gelegt ey baar oorfpronk moeten beb- 
ben ; en waar van in "t Amboinfche dierboek nog wat meer 
zal worden gezegt : wanneer men ziet eh gewaar Wort, dat 
baar de vleermuyzen aan de takken des Sagu-booms bangen; 
zoo gelooven de Inlanders ; dat de fiam geen meel meer. en 
beeft , ofte dat de boom in korten tydt zal uitgaan. -Uit bet 
Sagu-meel werden reen oe andere fpyzen of tafel-ge- 
regten toebereit , en daar onder ook Uha, zynde Botter uit 
Sagu-manta gemaakt, en in Sagu-blaaderen gebakken , wat 
kleender als de Baggea‘; dan de Cerammers bakkenze in 
dunne Bamboezen , welkers pd dien volgende ook wat 
grooter zyn , en werden Tutupola genaamt ;maar als men 
onder de Sagu-manta zuiker, anys, en peper doet, dan 
werden de dunne flokjes daar van gemaakt in bladeren ge- 
bakken , en Cana genaamt , midsgaders tot banket opgedift : 
bet is ook aunmerkelyk, dat zoo wanneer yets van de Sagu- 
manta onder bet gerafpte pit van de Calappus-noot komt ; 
„men geen-oly daar van krygen kan, maar dat bet alles tot 
een pap wert; en zoo mede is bet wel noterens waardig ’t 
een de Cerammers dikmaals bebben geprobeert , namentlyk 
dat quade Ulceratien aan de beenen gelukkig zyn genezen 
met een Ceramze Sagu, van wat Negory die ook mag we- 
zen: «werdende ten dien einde klein gekaawwt met een bladt 
van Daun Baru, ’t welk niet al te jonk is, en dan als een 
dikke pleyfter op de Ulceratien gefmeert , daar men bet dan 
voorts 20 laat op drogen. 
La . XIX. 
