54 HERBARIIAMBOI 
Rbor hæc ad Indicas Palmarum fpecies quoque 
CAPUT DECIMUM NONUM. 
pertinet, quamvis inter nullas trium antece- 
Sagus Filaris. Hakum. 
A dentium clafles jufte,numerare eam potuimus: 
Mixtam enim Sagus & Calappi habet formam, ut & 
Rottange , priorum vero plurimum. Primo format 
fruticem inítar Sagus, vel potius inftar Rottange , ex 
cujus medio fimplex erigitur truncus , crure craf- 
fior, ac transverfalibus obfitus ordinibus mollium 
& inermium fpinularum , que plurimum ad ramorum 
ortum apparent, atque omnium frequentiflime ad 
acutos illorum margines: Truncus hic excrefcit in 
Calappi altitudinem , immo quidam etiam funt altio- 
res & craffiores , &quali ac. glabro cortice in amplos 
& obícuros divifi articulos feu annulos , qui fpinis 
omnino deftituuntur: In ejus vertice comam exten- 
dit hzc arbor inftar Sagus, ramificationes autem non 
ita funt erecte , que a duodecim ad quindecim pe- 
des funt longz , quarum inferior pars per quatuor 
pedes nuda eft, ac foliis deftituta, ad originem ve- 
ro interna hzc ramificationis pars aperta eft, reliqua 
porro rotunda ac firma eft, intus fungofa & aquofa, 
ad dorfum vero obfita vago ordine tenuium fpinula- 
rum ad femipedalem diftantiam , quoque magis ad fupe- 
riorem perveniant partem {pine , eo remotiores quo- 
que funt: In frutice juniore folia quidem funt latiora 
quam in adultiori ex Sagus natura , tres cum dimidio 
edes longa , tres quatuorve digitos lata, excepto 
ongo filo, quod ad apicem protuberat, per horum 
medium firmus tranfit nervus, fuperiore protuberans 
parte, cum duobus aliis-minoribus lateralibus , per 
quos apparet folium in veteri arbore trifidum, cuncta 
autem ad oras & coftas pungentibus obfita funt fpinis, 
unde hirta penitus funt. In adultiore autem arbore 
folia „uti in Sagu-arbore, eriguntur inftar femi-aperti li- 
bri, quorum extremum deorfum infleétitur , ultra 
uatuor pedes longa funt, excepto apice, & duos lata 
digi » que per medium firmum gerunt nervum, 
& ad latera duos alios minores , foliis fimilli- 
ma, ad oras.paucis mollibusque obfita fpinis , que 
in folii quoque plana parte fed vage confpiciuntur, 
uti in Rottang-fo Mos A vu =: d Gë 
Inter ramos alii craffi progerminant petioli feu bre- 
ves ramificationes, brachium craffz, tres quatuorve 
fimul circa trunci verticem , quarum fingula dividitur in 
octodecim vel viginti tenues & longos petiolos, vix 
minorem digitum craflos, tresque pedes longos , om- 
nes ad unam inclinantes partem inftar plumz , ex hifce 
undique dependent quadraginta quinque, feu quinqua- 
p tenues digiti (Juli) vix calamum crafli , ac digitum 
ongi inftar Siriboe , ppup fquamofi , obfcure ruffe- 
Ícentes', cunétique ad anteriorem 
exceptis paucis quibusdam arcuatis: 
julis veri dependent fru&us, qui parva funt grana in- 
ftar Olive officuli, fed magis Sege fquallide albentia, 
fplendentia, cancellata , & tuberculata inftar fructuum 
vulgaris Rottange , quam etiam totus emulatur corym- 
bus; tubercula autem hujus Hakum fructus magis pro-. 
tuberant: fructus hi non firmiter petiolis adherent , fed 
facillime decidunt, fi tangantur vel tractentur. Sub 
fragili putamine duriffimus latet nucleus inzqualis, 
angulofus, & fovea fotatus: inter veterum ramifica- 
tionum centrum tenerum oritur germen, quatuor pe- 
des longum, in quinque fexve minores fefe dividens 
pedunculos, hifque junguntur foliola aréte fibi invi- 
cem incumbentia , & longum efformantia ftilum , que 
pallide albentis funt coloris: in vetuftioribus vero ar- 
boribus hoc germen fimplex provenit, feptem o€tove 
edes longum , oppofitis foliis ipfi involutis inftar teli 
eu cornu, quodque germen folum in ufüs humanos 
adhiberi poteft , uti poftea indicabitur: veteres árbo- 
res Calappo longiores funt, & tam craffe inftar Sagus 
difficilesque adfcendentibus funt , dum glebrz fint, nec 
annuli protuberant ac illi Calappi, atque praterea fu- 
perius funt fpinofe: Exteriore parte lignum gerunt 
durum , quod ad afferes ufürpatur: crefcunt autem non 
in declivibus ac paludofis locis , uti Sagus , fed potius in 
inoritibus & altioribus collibus. 
Nomen: Latine Sagus Filaris a fequenti ufu, Malai- 
e ce 
vergentes partem, ft 
Hifce ex digitis feu 
NENSIS Liber I. Caput RIX. 
$ 
Ezen boom geboort mede onder de zoorte van de fa. 
AD HOOFDSTUK 
diaanfche Palm- boomen , hoewel wy bem onder 
Touwagtige Sagu-Boom. 
D eene van de drie voorgaande Caller gevoeglyk 
bebben konnen ftellen: want by heeft. een gemengt fatzoen 
van Sagu-Calappa, en Rottang , dog van de eerjte wel bet 
meefte. Hy zet eerft een firuik, gelyk een Sagu-boom, of, 
liever als Rattang , uit wiens midden opfchiet een enkelde 
fiam, ruim een been dik, en bezet over dwers met ydele 
ryen van, weeke doorentjes , dewelke men meeft ziet by den 
oorfpronk der takken, em nog meer aan de jcherpe kanten 
van de zelve: de [lam fchiet op tot de boogte van een Ca- 
lappus-boom , zommige ook wel nog booger en dikker , met 
een effene en zafte.fcbor[Je , in wyde en donkere leden ver- 
deelt , daar men geen doornen aan en ziet ;in zyn top fpreit 
by zyn kruin uit als een Sagu-boom, dog de takken flaan 
200 al niet , dewelke zyn van twaalf tot vyfthien voeten 
lank, waar van de vier onderfte voeten bloot of kaal zyn, 
omtrent den oorfpronk aan de binnen[le zyde geopent, de 
reft- ront, en maj)yf ; dan binnen panis voos en wateragtig, 
op de rugge mede bezet met ydele rygen. vam weeke doorn- 
tjes , een balve voer van malkander, en hoe meer na vooren, 
boe dezelwe- ook verder van een ftaan: aan de jonge fbruik 
zyn. de bladeren veel breeder dan aan de oude, na den.aart 
van de Sagu, te weten vierdebalf voet lank, en drie a vier 
vingers breet , behalven den langen draat, die voor aan de 
Spits is; door de midden gaat een Dee zenuwe , aande bo- 
venfbe zyde uitfleekende , met nog twee mindere ter zyden, 
waar door ’t fcbynt ,-dat yder blat aan de oude boomen 
zig in drien verdeelt: alle zynze aan de kanten en ribben 
met fieekelige baartjes bezet: en aan de oude ftaan de bla- 
deren, gelyk aan den Sagu-boom , te weten opwaarts, als 
een balf geopent boek , dog met de eynden wat nederwaarts 
geboogen , ruim vier voeten lank, bebalven de fpits, en 
twee vingers breet, bebbende in de midden een ftyve zenu- 
we, en aan de zyden nog twee mindere , voorts de Sagu- 
bladeren naby gelyk , aan de kanten met weinige en weeke 
Jbitzen of doornen bezet , dewelke men ook op de vlakte des _ 
bladts zeer ydel ziet, gelyk aan de Rottang-bladeren. 
Th 
ke zyn kleine Korls , van de grootte als een Olyven-[leen , 
dee nt Stomper, uit den vuyl-witten Hinkønde. E 
en geknobbelt , gelyk de vrugten van gemeene Rottang, 
waar na ook den gebeelen tros wel gelykt , dog de knobbel- 
tjes van deze Hakun-vrugten Mis wat meer uit: zy 
Jtaan tegen haare fteelen gans loffelyk aangezet , en vallen 
zeer ligt af , als menze aanraakt of bandelt: onder een 
broffe Praat legt een zeer barde korl, ongefcbikt , boekig, en 
met een kuiltje: tuffcben de oude takken komt uit bet midden 
bet jonge (priae voeten lank, zig verdeelende in vyf 
@ zes andere, dewelke yder een tak werden, en daar aan 
aan de jonge blaatjes digt tegen malkander geflooten en 
alzo een lange priem uitmakende „ zynde bleek-wit van co- 
leur : maar aan de oude boomen komt dit uit/pruitzel enkelt 
voort, zeven en agt voeten lank, ook met de bladeren tegens 
malkanderen geflooten , als een pyl of boorn, en welk tit- 
Jbruitzel alleen bet geene is , dat tot's menfcben gebruik kan 
dienen ,- gelyk bier na zal gezegt werden. De oude 
werden ruim zo boog als een e Toon. en 20 
een Sagu-boom , en wallen moeyelyk om te beklimmen, de- 
wylze gladt zyn, en de trappén ook zoo niet uitfteeken als 
die van de Calappus-boom, als mede om datze boven fteeke- 
lig zyn: zy bebben aan de buiten-kant een bart bout, bet 
welk mede tot.latten dient: proeyende niet in lage en mos- 
raffige pl m, gelyk de Sout > maar wel, of beter, op 
bergen en lugtige heuvels. ` 
aam. In 't Latyn Sagus Filaris (van bet volgende ge- 
bruik) 
ngers zitten-de regte vrugten, dewel-: 
ditas 
