1. Boek. XX. Hoofdl.. AMBOINS 
fed eftanguftius , longius , ac fine foliacea corona, quz 
Ananas fructui impofta eft, quod porro ultra pedem 
eft longum, quinque craffum pollices, atque ab utra- 
que parte inftar ovi acuminatum , non autem ita pun- 
gens ac memoratus Ananas fructus, cancellatim quo- 
que fquamis obductum, quz in mollem definunt api- 
cem, quarum inferiores inftar flammularum apparent. 
Fructus hic porro eft pallidus feu flavefcens, & mu- 
cilaginofa obductus farina. Si transverfim hic diffecetur, 
in medio craflus apparet caulis uti in Ananas fructu; 
circa quem oblonge ponuntur fquamaà acuminate , 
viginti circiter in circulo, nec combinatz, fed feparatim 
fele aperientes uti Pini ftrobuli, inter has fquamas are- 
nofa locatur quoque farina; fructus ficci funt faporis, 
ac inftar crudarum nucum avellanarum fapiunt: fique 
aliquot per tempus in edibus deponantur, gravem 
excitant odorem inítar contritorum fere aromatum , 
er multos hi a putredine confervari poffunt menfes: 
EA hic inütiliter,perit, fingulaque arbor unicum 
tantum producitfemel vel etiam Bis juxta meam autem 
inemoriam fecundus Ananas a primo quodammodo 
differt, hic enim eft magis tuberculofus , obfcu- 
rior, & fquam& amplius fefe aperiunt, hujus fupe- 
rior pars perit, ac inter inferioris partis fquamas 
(que fenfim quoque Se CH 
qui ordinarios producunt fructus: fi truncus jam octo 
decemve altus fit pedes, hofce gerit fructus fine præ- 
ditto Ananas fructu, ex vertice nempe inter arétos 
ramos, qui jam transverfim funt extenfi, nec pollice 
tamen funt craffiores, quique difficulter transverfim 
diffecari poffunt, quum durum gerant corticem, qui 
intus funt herbacei & mucofo repleti fucco inflar På- 
ede pultis , qui in molle albicans exficcatur gummi: 
Veri fructus peculiari proveniunt ex petiolo, ulndm 
circiter longo, deorfum inflexo, minorem digitum 
craffo, lanofo, & angulofo, ex hoc excrefcunt tres, 
quatuor, vel quinque fructus, & ad latus compreffi, 
slabri, obfcure virentes , petiolo aliquando rutilumac 
ulvum mentientes colorem, quibusdam rugofis ma- 
culis diftindi, maturi vero Aurantii funt coloris inftar 
maturzPinangz. Sub externo craffo cortice latet tenue, 
lignofumque putamen,duabus connexum futuris, fuper- 
ne foraminulis opertum , in quo reconditur albicans, 
craffus & oblongus nucleus,ab una parte fovea inpreffus, 
inter nucleum vero ac putamen alia ficca & fpongiofa 
locatur fubftantia : Extremum petioli , e quo fructus de- 
pendent, emulatur planam pueri manum , feucriftam 
alli; dulciffima hujus arboris pars funt folia, quamvis 
cortex quoque dulcis eft, faporis autem Silveftris 
& mucofi, nuclei multo minus funt dulces , immo 
alii exoriuntur petioli, fc 
CHE KRUYDBOEK. 87 
draagt: want dit [ehepzel gelykt zeer wel eem Ananas, 
dog is fmalder , langer , en ook zonder dat bladige kroontje 
boven ops "t welk men op den Anänas ziet; zynde voorts 
over een voet lang, vyf duimen dik; en onder en boven 
als een ei [pits toelopende; dog zoo fteekelig niet als de gem. 
Ananas, ook ruits gewys met fcbubben bekleer s dewelke 
in een weeke [pits eindigen; waar van de onderfle wel 
vlammetjes gelyken; wydersbleek- of graauw-geel, en met 
een fmeerig meel gant/ch bezet: als menze over dwers fnyt, 
ziet men in de midden een dikken fteel , gelyk in de Ana- 
nas, rondom welke de lange fchubben fiaan; van agteren 
als wiggen; [mal toelopende, omtrent twintig in een Cir- 
kel, en niet zamen klevende, maar bun van malkander 
openende, gelyk de Denne vrugten, tuffcben de fcbubben 
vint men ook een zandig meel, en zy zyn van [maak droog 
en {maken als raauwe bazelnooten; als men deze vrusten 
een tyt lang in buis laat leggen, zoo gevenze een zwaren 
reuk, bykans als gevreeve ritsjes, egter kan menze veel 
maanden onverteert of buiten bederving bewaren : deze 
vrugt vergaat ten onnutte of voor niet met al, en yder 
boom draagtze maar een, of tweemaal , dog na myn ont- 
bout verfchildt de tweede Ananas nog al wat van de eer fte, 
want de tweede is knobbeliger, graauwer, en de fcbilfe- 
ren openen bun wyder, de voorfte belft vergaat, en tus- 
chen de fchilferen van de agterfte helft, (dewelke mede al: 
lenxkens afvallen) komen andere fteelen voort , dewelke 
dan de ordinaris vrugten draagen: als den flam nu agt en 
thien voeten hoog geworden is y zoo brengt by dezelve 
vrugbten voort, zonder voorgaande Ananas, te weten uit 
den kruin tuffchen de digte takken, dewelke nu dwers uit- 
gebreid flaan, en egter niet dikker zyn dan een duim; 
maar moeielyk om over dwers door te fnyden, nadienze 
van buiten een harde korfte bebben , zynde van binnen 
kruitagtig, en vol kleverigen flym als papeda, dewelke 
tot een weeke witte gom komt op te droogen: de regte vrug- 
ten komen voort am een byzondere fteel van omtrent een 
elle lang, nederwaarts bangende, een kleine vinger dik, 
wolagtig, en wat boekig , aan dezelve waffen drie, vier, 
en vyf vrugten, digt aan den feel zittende, in de gelyke- 
nife en grootte van een Pinang’, uit den ronden wat ter 
zyden gedrukt , glat , en boog-groen , bier en daar na 
"t gout-geel trekkende , en met zommige ruige plekken, 
maar de gebeel rype zyn orangie-verwig , als de rype Pi- 
nang; onder de uitwendige dikke bolfler vint men een dun- 
ne bout-verwige fchaal , met twee naaden t'zamen ge- 
voegt , en boven met eenige gaatjes „ daar in leid een 
witte „dikke , en langwerpige kor! met een kuiltje aan "t eene 
eynde, dog tu[Jcbem de korl en fcbaal leid nog een drooge 
Jpongieufe ee bet uitterfbe van deze fteel, daar de 
vrugten aan bangen , gelykt wel een vlak bantjen van een 
recentes potius funt amari; Arbor hec tarde admo- kint , of anders ook een bane-kam ; bet zoetfte aan dezen boom 
dum excrefcit, tam que ex nucleis quam quz ex furculis zy de bladeren, boewel de fchorfe mede zoet is, dog van 
effoffis prodit, longum per tempus nil nifi folia ge- /maak wilder en vol flym, nog minder zoet zyn de korls , 
rens, atque hoc admodum tarde; fi vero truncus ad ja de verfche zyn veel eer bitter; dezen boom fcbiet gewel- 
quinque fexve pedum altitudinem excreverit, citius 
progerminat, fi nempe Ananas fructum produxerit , 
lerumque autem vix duodecim pedum altitudinem 
uperat: In Amboina vero unicam vidi, cujus truncus 
erat viginti quatuor pedes altus, qui erat angulofus , 
tuberculofus , & intres majoresad verticem divifus ca- 
pitatos ramos, quorum quisque propriam gerebat co- 
dig langzaam op, 200 «vel de gene, die van de korrels , als 
die van de uitgegravene flronken wert geplant , in langen tyt 
niets dan bladeren dragende, en dat nog xeer langzaam ; 
maar als den [lam tot vyf & zes voeten boog gekomen 
is, 200 fcbiet by «vat raffer op, namentlyk «vanneer by 
de Anamas heeft gedraagen: en by wort gemeenelyk niet 
boven de twaalf voeten boog: dog ik beb in Amboina eene 
mam: Interior trunci fubftantia eft herbacea, mollis, gezien, wiens ftam was vanvier-en-twintig voeten „ bog- 
alba, ac mucofa; radices funtfibrefimplices, craffe, tig, knobbelig, en boven in drie booft-takken verdeelt , ` 
rotunde, quales Osmunda habet. waar van yder zyn byzonder kruin badt: bet binnen[le 
= merg van den ftam is kruitagtig, week, wit, en vol 
| Jam: de wortelen zyn enkele dikke, en ronde vezelingen, 
à gelyk de Osmunda beeft. 
_ Nomen: Olus Calappoides , & Osmunda arborefcens, Naam: in’t Latyn Olus Calappoides, en Osmunda 
Latine. Malaice Sajor Calappa Utam ob magnam arborefcens. In’t Maleyts Sajor Calappa utan, na de 
fimilitudinem, & convenientiam, quam cum Calap- groote gelykeni(fe , die by met den Calappus-boom beeft, 
po habet: Amboinice Utta Niwel & Utta Nuer. Ter- op’t Amboins Utta Niwel, en Utta Nuer: Ternaats Djud- 
natice Djudjaru, Madjong utu h. e. matta feminea, jaru, Madjong utu, dat is meyskens matte, dewyl de 
dum ejus folia, uti fupra notatum eft, inftar matte bladeren, gelyk boven gezegt, audient szekér flaan, 
funt extenfa, quidam autem eam vocant Pitsjo. In dog zommige zeggen Pitsjo: in Banda, en de zuidt-oofter 
Banda , & infulis ad Auftrum fitis vocatur Sajor Radja: In EylandenSajor Radja, op Favaans Pakis Radji, om datze 
Java Pakis Rady, quum Pape Zthiopes eam multum de Moor/cbe papen veel en gaarne by bare graven planten. 
& lubenter ad fepulchreta plantent. 
. In boreali Celebes parte, ut Gorontalo, Manado, Opt noorderdeel van Celebes, als Gorontalo, Manado, 
& eircumjacentibus locis alia hujus arboris fpecies en de omleggende eylanden ,' moet nog een byzonder flag 
effe debet, quin incole noftrates fefellerunt, atque van deze boomen zyn, of de Inlanders bebben de onze geab- 
Gorontalenfes nobis perfuaferunt, duas diverfas hu- ufeert, en die van Gorontalo baar wysgemaakt, dat er 
jus effe fpecies , marem nempe & feminam, hanc tweederley zoorten waaren , namentlyk manneken en wyf- 
vocabant Lagogo , cujus folia dependent inftar Ca- ken, en bet wyfken noemenze Lagogo, wiens bladeren 
lappi, rami quoque non admodum funt crafli, de- wat neerwaarts bangen „ gelyk die van den et eg 
cem 90m , 
