88 
cemque tantum vel duodecim in vertices inter quos 
ex propriis petiolis fructus progerminant forma Pi- 
nangz , quatuor ex fingulo petiolo. Quorum nuclei ab 
incolis conteruntur, & penurie tempore Sagu panis 
inde pinfitur. 
Mas dicitur Patuku , cujus folia a praecedentis 
haud multum differunt , excepto quod hujus magis 
fint erecta, & in medio vertice fructum gerat luteum, 
Ananas referentem , in multas lamellas divifibilem , 
fique affervetur, foetidi odoris : truncus ejus eft inequa- 
lis , pinne gemine femper junête , ramificationes nullas 
gerunt fpinas , vel faltem noftrates eas; non animad- 
verterunt: Utriufque Figure lectoribus tales exhiben- 
tur , quales ex commentario gubernatoris Domini 
Roberti Padtbrugge delineari curavi: mihi tamen non 
verofimile videtur, dum accurate attendi ad arborem 
in regione Mardykera hic ex nucleo ortam, que an: 
no 1676. truncum quatuor pedes altum gerebat , tum- 
que fructum Ananas producebat , fubfequentibus vero 
annis reliquos, hocque uno ore teftantur omnes in: 
cole, immo etiam Xulafenfium infularum indigene, 
dbi anno 1685. per fervos meos hanc rem inquiren: 
dam juffi, quique compertum habuerunt, cunctas 
Sajor Calappe arbores in Xoela Taljabo crefcentes gra- 
ciles habere truncos, quinque fexve pedes altos, plu- 
rimafque memoratam Ananaflam producentes. E con- 
trà quz in Xoela Mangolu crefcebant, truncos habe- 
bant decem vel duodecim pedes altos, fructusque Pi- 
nange fimiles gerebant; Taljabonenfes itidem decla- 
rabant ,fuas arbores tractu temporis alios quoque pro- 
ducere fructus , Mangolenfes autem dicebant, arbores 
fuas Ananaffam jam produxiffe, | 
Locus. Invenitur hæc arbor in omnibus fere Mo- 
luccis infulis, & aliis ad Eurum fitis , prefertim in infù- 
la Molucce Cawali feu Pottebakker ,uti & in finu Go- 
rontalo, & in Lembz ora. In Amboina plurimum cre- 
fcitin magne Ceramz parte auftrali circa fluvium Cau- 
wa:In Amboina ipfa nufquam nifi in Muffauwz parte, 
& prope Paffo Baguala, uti quoque apud Uliafferenfes 
prope pagum Poorto. 
Propagatio. Arbor hec propagatur , fi fuperius molle 
caput trunci abfeindatur , atque illud in terra fabulofa- 
deponatur, licet fit falfa, capita autem hzc per inte- 
grum fubfiftunt annum , antequam novos progermi- 
nent caules, atque porro tarde admodum crefcunt , 
unde tediofum eft illas in hortis plantare, quamvis 
Amboinenfibus & Uliafferenfibus aliquando fucceffit, 
qui hinc inde unam alteramve Be ædes fuas colunt 
arborem, in folo rfempe arenofo, in quem fordes alia- 
ue projectilia dejiciunt: Nuclei itidem, fi in hortis 
erantur , tardiffime go les ya tamen citius 
in proprio & naturali folo, in quo fponte crefcit ar- 
bor. : 
Ufus. Plurimus ejus ufus eft culinarius, juniora e- 
nim ejus folia, uti alie herbe, aque incodta dulce 
ac gratum pr&bent olus, prima vero ejus aqua ef- 
fundenda eít, junioresque petioli, antequam in folia 
explicentur , aptiores funt , qui inftar Afparagorum 
preparan:ur, cum quibus fapore proxime etiam con- 
veniint, vetuftiora autem folia hunc im finem non 
valent , quum nimis ficca & fragilia fint: Fructuum 
nuclei quoque edules funt , prius autem bene funt 
preparandi , crudi enim comefti nimis movent al- 
vum, immo quidam dicunt ad ipfam ufque mortem. 
Sepius crudos guftavi , fed nullam in illis acrimoniam 
obfervare potui , fed paucam quidem amaritiem ; ad 
cibum itaque apti redduntur , fi prius in aqua coquantur, 
ac per noctem in illa macerentur, dein ad Solem exfic- 
cantur , ac demum Calappi lacte fricentur vel jure car- 
nium ; quidam illos tantum per noétem in aqua cali- 
da macerant, dein fortiter eos exprimunt, atque tali 
modo ad nütrimentum adhibent: Incole autem Aru 
& Key majorem impendunt hifce laborem, effodiunt 
nempe in terra quasdam foveas, quas igne calefaciunt, 
atque amplis obtegunt foliis, in quibus recentes nu- 
.cleos a putaminibus depuratos imponunt , aliis iterum 
obvelant foliis, atque fuperne magnam calefactorum 
laterum injiciunt catervam , hosque nucleos tali modo 
er quatuor quinqueve dies relinquunt, hofce autem 
rigefactos tollunt, in oblongas compingunt corbulas, 
hisque Ec in tranquilla maris plaga fluctuantes 
finunt, donec omnis niger combuftus evanuerit co- 
lor , tumque przparatos hos nucleos in culinam proji- 
ciunt 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput XX, 
boom, de takken zym ook miet zeer dik, en maar tien of 
twaalf aan eenen kruin, tu[Jcben dewelke, aan byzondere 
Seelen, de vrugten waffen, in gedaante als de Pinang, 
vier aan yder hendeken : werdende derzelver pit of. kerne by 
de Inlanders gewreeven , en in tyt van noot Sagu-broot 
daar van gebakken. 
Het mannetje beet Patuku, aan bladeren van ’t voor- 
gaande niet veel verfchillende, bebalven dat deze wat meer 
over eynd' [laan , en in "t midden op den ftam dragende een 
geele vrugt als een Ananas , in veele fchilferen deylbaar , 
en als menze bewaart , vuil van reuk: zyn ftam is wat ge- 
kronkelt „en altyt flaander twee en twee by malkander , aan ` 
de takken ziet men geen doornen , of immers de onze bebben 
niet daar op gelet: de figuuren van beide werden den lezer 
zodanig vertoont , als ik ze uit bet dagregifter van den beer 
Gouverneur Robertus Padtbrugge beb laten nateekenen. 
Dog my en komt bet niet waarfchynelyk voor, dewyl ik "er 
web op gelet bebbe , en dat aan een boom bier in 't Mardy- 
kers quartier van een korl opgefcbooten , dewelke anno 1676. 
een fam bebbende van vier voeten „als doen ook zyne Ana- 
nas voortgebragt heeft , en in de volgende jaren de andere 
vrugten , en zulks getuigen mede eenparig alle de Inlanders, 
ook zelfs die van de Xulafe Eylanden, daar ik anno 1685. 
door myne jongens dien oc Say onderzoek beb laten doen: 
en dewelke bevonden , dat alle de Sajor Calappa-boomen op 
Xoela Taljabo ftaande, waren lang van ftam, midsgaders 
Vyf en zes voeten boog , en datze meeft alle de voorn. Ana- 
nas droegen : maar dat daar tegen over, op Xoela Mango- 
ly de fiammen tien en twaalf voeten boog waren, en Pi- 
nang-formige vrugten droegen ; dog dat die van Taljabo 
ook verklaarden ‚dat bare boomen met er tydt nog andere 
erugten zouden geven , en die van Mangoly , dat bare boo- 
men de Ananas alreets gedragen badden. 
Plaats. Men vint dezen boom bykans op alle de Moluxe, 
én Zuid-oofler Eylanden , en inzonderbeit op't Moluxe Ey- 
lant Cawali of Pottebatker , voorts in de bogt van Gorons 
talo, en in de flraat Lembe: in Amboina vint men bem 
meeft op groot Cerams weft-xyde, omtrent de rivier Cau- 
wa; dog op Amboina zelfs nieuwers dan op de boek van 
NufJauwe , en by den Paffo Baguala, als mede in de Uli- 
affer: by de Negory Poorto. 
. Voortplanting. Dezen boom wert voortgezet , als men ^t 
bovenfte weeke hooft van den ftronk daar affnyt , en’: zel- 
ve in mulle zandige aarde neder zet , alis dezelve ookalwat 
brak , dog deze hoofden ftaan wel een geheel jaar, eerze 
nieuwe beelen willen uitfchieten , en groeyen voorts zo lang- 
zaam, dat bet verdrietig valt dezelve in de booven te dul- 
den: boewel °t de Amboineezen in de Uliaffers zomtyts wel 
gelukt, dewelke bier en daar een boom by bare buizen op- 
queeken, en dat in een zandige gront , daar zy baar vuyl- 
nis, en alderbande uitvaagzel weg fmyten: ook komen de 
Korrels , wanneer menze in de tuinen plant , zeer langzaam 
op, dog veel eer en fpoediger in baar eygen gront „ of daar 
de boom van zelve voortkomt. s 
Gebruik. Zyn meefte gebruik is tot de keuken, want de 
jonge bladeren „ als andere kruiden , in water gekookt , ge- 
ven een zoet en wel fmaakent moes , dog men moet bet eer- 
Sie water daar van weggieten : en de jonge fleelen , eerze 
bun in bladeren openen, zyn nog bequamer daar toe , wer- 
dende toebereit als Afpergies , die zy ook in fmaak zeer na- 
bykomen , maar de oude bladeren en deugen bier niet toe, 
om datze wat te droog en bryzelig zyn; de korls van de 
vrugten konnen ook gegeten worden, dog dan moet mien de 
zelve te vooren wel toebereiden , want raauw gegeten zyn- 
de , verwekkenze te veel kamergank , ja zo zommige zeggen 
tot er doot toe : ik bebze dikwils een weinig raauw geproeft, 
dog geene fcherpigbeit daar aan kuni. maar wel een 
kleine bitterheit; tot bet eeten dam werdenze bequaam ge- 
maakt , als menze te vooren in water kookt , en daar in een 
nagt laat weeken , daar na wederom in de zon droogt, en 
ten laaften flooft met Calappus-melk , of eenig vleefch-zop , 
zommige weekenze ook wel maar een nagt in warm water, 
drukkenze daar na [lerk uit „ en gebruikenze alzo tot bun 
voedzel; maar die van Aru en Key doen daar vry wat meer 
moeyten toe , namentlyk , zy maaken eenige kuilen in de aar- 
de , dieze met vuur beet maaken, en met breede bladeren be- 
kleeden , daarze dan de verfcbe korls , van bare fchaale ge. 
zuivert „infmyten , met andere bladeren bedekken , en boven 
op een boop beetgemaakte Deenen leggen, latende dezelve 
dus vier of vyf dagen fimooken , en zynde weder kout ge- 
worden , zo nemenze die daar uit, pakkenze in langwerpi- 
ge korfjens , en latenze daar mede dan of in een ftille boek 
van de Zee dryven, tot dat al de zwarte verwe daar uit- 
getrokken is , en als dan fmytenze dezelve korrels in de i 
t "ken 
