I, Bock. XX. Hoofdft. 
ciunt in arundines fiffas, fumoque exficcandos , donec 
in ufum revocantur, relinquunt: Si hos jam ad cibos 
adhibere velint, in aqua ebulliunt iterum , quam tam 
diu effundunt, donec fumi amarities fit fublata: Hi 
nuclei, ufum quoque in Medicina habent, recentes 
enim rafi, ac ulcerationibus inpofiti eas curant, uti & 
` maligna ulcera, que in plantis pedum oboriuntur ; 
& Cancri feu Krabben vocantur, uti & alias Amboi- 
nenfium variolarum reliquias. Idem quoque nucleus 
ad Afthma fummopere laudatur, fi bene. praeparatus 
in ufum adhibeatur. Cortex molliusque lignum cum 
Pinanga mafticatum , & tumidis illinitum artubus illo- 
rum, qui Leucophlegmatici funt, optime valet ad a- 
quofum extrahendum humorem. Caro quoque me- 
" morate Ananaffz eosdem in ufus ac nucleus adhibe- 
tur, uterque autem rafus partibus illiniendus eft, pef- 
que tum igni admovendus tam diu, quam tolerari id 
poteft, ut medicamenti vis eo melius ad partes lefas 
penetrare poflit. 
In Macaffara, aliisque Celebes locis alia quoque 
planta occurrit ex Osmunde genere Pappa di&a, cu- 
jus folia optime agen Calappe folia referunt , juniora 
autem funt rubra feu ruffa, ac vetufta tandem funt 
viridia. Planta hec nullum format truncum, fed fru- 
ticofa manet uti aliz Filicum fpecies, in hominis au- 
tem altitudinem excrefcit : Juniora ejus folia eodém 
coquuntur modo, quo Sajor Calappz folia. In Boege 
regionibus vera quoque occurrit Sajor Calappa nomine 
Pay Pay ,ibidem autem non tam altum habet truncum 
ac in infulis, durioraque fructuum patamina ab ifto 
populowibibene Ed quum oleum excoquunt, ut hifce 
defpumetur, vel tollatur. . ' 
P.S. Dum pigra incolarum natura eorumque ne- 
gligentia in’ caufla eft, ut hactenus nihil certi con- 
cludere poffim , an memorati bini fructus, Ananaflam ` 
nempe referens , & Pinange-formis, una ex arbore 
proveniant, nec ne, intra paucos annos aliquid cer- 
ti detegere ftudebo , quod in auétuario meo poftea 
poterit reperiri: Saltem arbor meo in horto plantata 
videtur nil nifi Ananaffam fructum produ&ura , hinc- 
ue mas habendus eft, uti fupra ex commentario 
omini Padibrugge quoque notatum eft. 
in RuMPHII appendice anno 1694. Amße- 
ledamum transmiffo bec addita funt. 
Tandem menfe Novembri anni 1690. certam Sajor- 
Calappi confecutus fum cognitionem ; memorata enim 
arbor in horto meo tertia vice Ananaffam produxit 
fructum, fine ullo indicio alios propullulaturos effe 
fructus, fed eodem infüper menfe ex infulis Uliaffe- 
renfibus duas arboris comas accepi unius ejusdemque 
magnitudinis & ztatis, quarum una onufta erat fructi- 
bus Pinange-formibus , cujus fupremum caput formam 
referebat parvi Ananaffe fructus, fquame enim ejus 
erecte erant , & ar&iffime fibi junéte , exceptis inferio- 
ribus, que paululum aperte erant,inter quas junio- 
res apparebant fructus: Altera autem coma, feu ver- 
tex perfedam gerebat Ananaffam, qualis fupra de- 
Ícripta eft. 
Prima habebatur femina, altera autem mas. In u- 
trisque rami erant ad extremum extenfi inftar matte, 
in femina latiores, longiores ac magis virentes , in 
mare autem horti mei, (que junior erat arbor, ) ejusdem 
cum femina erat longitudinis , omnia in ramo folia 
retrorfum erant inflexa inftar acinacis. - 
Utriufque juniora folia ac furcüli bonum dant ci- 
bum: menfe Novembri anni 1691. ex Uliafferenfibus 
infulis Ananaffa fructus mas adferebatur , quo ma- 
jorem unquam obfervavi vel confpexi, inftar vulga- 
ris nempe Sdcci-arborei , novem ponderans libras, hu- 
jusque! arbor omnes fuas dejecerat ramificationes. 
Eodem anno arbor in horto meo nullum produxerat 
fructum, fiquidem przdi&i ftolones perierant , fed de 
novo propullulabant „ obfervavi enim marem quotan- 
nis AnanafJam non producere, fed plerumque per u- 
num alterumve quiefcere annum. 
Utile duxi hujus arboris defcriptioni addere fubfe- 
Tom. I, quentia 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
89 
kens op eenige gefpleeten rieten, en latenze zo; tot nader ge 
bruik , in de rook droogen: en als zyze nu tot de koft berei- 
den willen , zo kookenze die nog eens op in "t water ,’t welk 
zy zo lange weg finyten, tot dat de bitterbeit des rooks ver- 
dwenen is. De zelfde korls bebben ook haar gebruik in de 
Medicyne ; want vers gerafpt en opgelegt zynde , geneezen- 
ze allerbande Ulceratien, als mede de quaade xeeren, die 
men aan de voetzoolen krygt, en kraben of krabben worden 
genaamt , als mede andere overblyfzels van de Amboin/che 
pokken: dezelfde korl wert ook zeer geprezen tegens de aam- 
borftigheit, als men bem wel toebereit komt te nuttigen et 
gebruiken : de fcbor[Je en "t weeke bout met Pinang ge- 
kaauwt wert ook gefmeert op de gefwolle leden der gene; 
die de zugt hebben, om de wateragtige vogtigbeit uit te 
trekken : en bet vlees van de bovengemelde Ananas wert zo 
wel tegens gemelde krabben gebruikt , als de korl , dog alle 
beyde moet menze gefcbrapt daar op fmeeren , midsgaders 
als dan de voet tegens "t vuur bouden, en dat zoo beet. als 
men ’t lyden kan, op dat de kragt van t medicament daar 
door te meer of beter mogte indringen; 
Op Macaffer en andere plaatzen van Celebes beeft men 
ook nog een andere plante van ’t geflagt der Osmunda , ge~ 
naamt Pappa, van bladeren de Sajor Calappa zeer wel ge- 
Lykende , maar dezelve zyn in den beginne root of ligt-bruin, 
en worden in den ouderdom eerft groen. Deze plante en 
zet geen [Lam , maar blyft een [bruik , gelyk de andere Va- 
ren, dog wert wel een mans lengte hoog : en zyne jonge bla- 
deren werden op de zelfde manier gekookt en gegeten ," als 
die van de Sajor Calappa. In de Boegiffe landen vint men 
mede de regte Sajor Calappa onder de naam van Pay Pay, 
dog by en wort daar zo boog niet van [lam als in de Ey- 
landen , ende de barde fcbalen van die vrugten werden by 
die natie gebruikt , wanneerze olye kookén , om dezelve daar 
mede af te fcbeppen. 
P. S. Dewyl de luye aart en onagtzaambeit der Inlan- 
ders oorzaak is , dat men tot nog toe niet zeker weten kan, 
of de twee voornoemde vrugten, te weten de Arianafla ge- 
lykende, en de Pinang-formige , van eenderley boom komen 
of niet , zo neem ik aan in weinige jaren daar van yets ze- 
kerders te zullen voortbrengen, en bet welk men als dan 
in myn Audtario zal konnen vinden. Immers een boom, in 
mynen tuin zynde geplant, febynt te willen beloven , dat by 
niets dan de AnanafJa zal voortbrengen , en dierbalven voor 
bet mannetje dient gebouden te worden, gelyk bier boven 
wit bet journaal van de Heer Padtbrugge mede is gezegt. 
In de Appendix van Ru Mmrrius in het jaar 
1694. na Amfterdam gezonden, wert dit 
volgende gevonden. 
Eindelyk beb ik in ’t jaar 1690. in November de regte 
zekerbeit van de Sajor-Calappa gekreegen: want de voor- 
fcbreve boom in myn tuin beeft niet alleen voor de derde- 
maal de Ananas gedragen , zonder eenig teken te geven , dat 
andere vrugten daar aan komen, maar beb ook in de zelfde 
maant uit de Uliaffers twee kruinen van boomen gekregen; 
omtrent van eener dikte en ouderdom, waar van de eene 
beladen, was met Pinang-vormige vrugten , bebbende boven 
op een kop in de gedaante van een kleine Ananas , want de 
Jcbubben ftonden opwaarts , digt tegens malkanderen , be- 
balven de onderfte, die wat geopent waren, en tu[Jen de- 
welke de jonge vrugten uitftaaken: de andere kruin was 
beladen met een volkomen Ananas , gelyk de bovenfte be- 
Jchreven is. 
't Eerfie wiert voor "t wyfken gehouden, en bet tweede 
woor bet mannetje, aan beide waren de takken aan het ut- 
terfte uitgebreit als een matte , aan 't wyfken wat bree- 
der , langer , en booger-groen , dog aan’t manneken van myn 
tuin, (zynde een jonge boom) waarenze van eener lengte 
met het wyfken, dog aan de gebeele tak al te zamen na 
agteren gekromt als een bouwer. 
De jonge bladeren krujlen om van beiden, zyn goet en 
bequaam tot de koft: In 't jaar 1691. in November wiert 
my uit de Uliaffers de vrugt van bet mannetje gebragt , 
zynde zo groot als ooit gezien is ; te weten als een gemeene 
Soorfak , ruim negen pont zwaar ‚ende boom bad alle xyne 
takken afgeworpen. In 't zelve jaar heeft de boom in myn 
tuin geen vrugten gegeven, maar de voornoemde flompen 
waaren vergaan, en begonden op nieuws wit te Jchieten, 
avant ik beb bemerkt, dat bet manneken niet jaarlyks zyn 
Ananas voortbrengt , maar gemeenelyk een jaar, en zom- 
tyts twee jaaren overflaat. 
Ik hebbe pui gedagt tot de befebryving van dezen boom 
nog 
