J. Boek. XXI. Hoofdft. 
CAPUT VIGESIMUM PRIMUM. 
Manga Domeftica. Manga. 
Rbor hee eft magna atque excelfa, forma Quer- 
cum referens, craffis validisque ramis ad late- 
ra expanfa, unde faeillime quoqué adícendi 
poteft, ejus lignum vero non ita durum ac firmum 
eft, facile enim frangi & in partes diffecari poteft. 
Folia fimplicia ac inordinata petiolis infident , ad 
fummum frequentiora & magis adunata, haud male 
juglandis folia referentia, acutiora autem funt, fep- 
tem octove digitos longa, duos pollices lata; adit , 
firma, ac glabra, lutefcentibus & equaliter diftanti- 
bus coftis orgata , nervufque medius ab utraque pro- 
tuberat parte. Juniora folia penitus funt fufca, viri- 
des habentia coftas, glabra, ac flaccida, vocanturque 
Putsjo Pou. Si folia juniora hzc progerminant , e lon- 
ginquo tota arbor fufea apparet, ea nempe parte, 
qua folia propullulant , quod numquam undique fi- 
mul fit. Flores longis ex racemis dependent uti in 
Ligufiro Europzo , vel Alcanna Indica, amplius ta- 
men expanfi, hifce infident flofculi, ex quinque al- 
bis petalis conftantes, inftar ftella expanfi, feu rofa- 
cei, retrorfum paululum inflexi , in petalis lutez 
quadam apparent macule , in floris autem centro 
quinque alba ac brevia ftamina, viride ambientia pi- 
ftillum ‚quod in luteum terminatur capitulum, ex quo 
fructus excrefcit: plurimum autem hi flores inutiliter 
decidunt, quum ex fingulo racemo non plures quam 
ous aut quinque. perfe&i excrefcant fructus ; 
ores hi gratum fed debilem habent odorem, ac 
fructus formam habet brevis ac crafli Cucumeris non 
vere rotundi, fed ad latera compreffi: Prope petio- 
lum, ubi fruêtus craffiffimus eft, femper protube- 
xat ac fub hoc acuminatur paulum extrorfum ad ean- 
dem inflexus partem, qua protuberat, quique com- 
munis character eft omnium Mange fpecierum : Be- 
` mi-adulti fructus pallide. virent , qui magnitudinem 
habent ovi Ánatis , & adulti féu completi majores 
funt ovo Anferino, coloris primo læte viridis, dein 
inftar pomi, ac ultimo una parte aurantii, quidam 
vero toti lutefcunt , alii autem, licet fint maturi, viri 
des manent juxta diverfas fpecies. Sub tenui cortice, 
ui inftar Perficorum decorticatur , caro reconditur 
paste ac fibrofa, adeo -fucci plena , ut fi come- 
datur, fupra manus & os effluat: Fibre quoque non 
ita fant tenaces, quin plurima earum pars exfugi pof- 
fit: Si fere maturi fint , faporem habent acidulum, 
maturi autem penitus gratiffimi funt ac dulces , fem- 
per tamen cum quodam acidulo mixti , cui junctus 
quoque eft gratus & mollis odor. Hoc enim detegi- 
tur, eque ac in Ananafla , ejus maturitas; intus re- 
conditur magnus ac planus nucleus, cui fibrofa hzc 
caro adeo eft jun&a, ut fibre haud facile inde avelli 
poffint, atque in hoc alius iterum planus reconditur 
nucleus, tenui & alba tectus pellicula, qui amarus in- 
gratique faporis. eft ; fi folia confringantur vel con- 
tundantur , fru&uum odorem fpirant, vel inftar Dauci 
' atei vulgaris , ita ut appetitum excitarent. Trunci 
cortex eit fcaber, atque ubique, ubi inciditur, eun- 
dem exhibet odorem ac folia: Immaturi fructus, 
quum virides penitus fint:, acerbum őr adftringen- 
tem habent faporem fere inftar uvarum inmatura- 
rum, tumque aptiflimi funt muria condiendi; maturi 
vero tam delicati gratéque dulces funt, ut ex deli- 
catiffimis totius Indie fructibus habeantur , noftroque 
judicio nulli alii cedunt fruétui nifi Mangoftano. 
Hujus arboris lignum nulli aptum eft ufui o fucco- 
fitatem ac fragilitatem , quo etiam fit, ut vaftiffimi 
rami fru&tuum.pondere fponte abrumpantur , quique 
etiam fzpe a vermibus feu coflis adeo exeduntur, ut 
fine ulla vi, fed fola ipforum gravitate decidant , hinc- 
que non facile per alium, nifi per pueros confcendun- 
tur, quia craflis etiam ramis non fidendum eft, ficcum 
autem lignum foco culinario aptum eft, 
Genera. Manga varias habet fpecies , quarum dif- 
crimen plurimum ex fructibus cognoicitur. 
Primo. 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
93 
XXL HOOFDSTUK, 
Tamme Mangas-Boom, 
It ts een groote en booge Boom, van gedaante gis 
onzen Eyken - boom > met grove en dikke takken ter 
zyden wyt uitge/preit, en daarom ligt om te beklim- 
men, dog zyn hout is op verre na niet zo vaft: want men 
kan bet ligt breeken en aan ftukken kappen: de bladeren 
{taan enkelt en zonder ordre aan de ryskens , na wooren toe 
digt op malkander , zy gelyken niet qualyk na de Noote- 
booms bladeren , dog zyn wat fbitzer , zeven a agt duimen 
lank, twee breet , dikagtig , Eyf s en glat , met geele en 
meet evenwydige ribben doorregen , en de middel-zenuwe 
puit aan weerzyden uit. De jonge bladeren zyn gants 
bruin , met groene ribben glat , en flap, en werden Putsjo 
Pou genaamt. Als de Boom deze jonge bladeren gewint, 
of voortbrengt, zo gelykt hy van verre wel gebeel bruin , 
te weten aan die zyde „daar by uitflaat , en "t welk by nooit 
rontom te gelyk doet: bet bloeyzel bangt aan lange troffen, 
zeer gelyk onze Liguftrum ofte de (od ars i i 
dog wat wyder uitgefpreit , daar- aan flaan, of zitten, 
kleine bloempjes , uit vyf witte blaatjes gemaakt , als een 
Jierretje , een weinig agterwaarts geboogen , op de blaatjes 
ziet men. eenige geele plekjes , en in de midden vyf witte en 
korte draatjes, omcingelende een groen kaasken , met nog 
een geel knopje daar boven op, waar uit de vrugt wert 
geformeert , dog bet meeftendeel van dit bloeizel walt ten 
onnutte of vergeefs af , nadien dat aan yder tros niet meer 
dan vier a vyf vrugten tot baar volkomentheit komen, bet 
bloeyzel beeft ook een lieffelyken dog flappen reuk „midsga- 
ders de vrugt de gedaante van een korte en dikke Comcom- 
mer, met regt ront, maar een weinig ter zyden gedrukt ; 
by den fteel, alwaar de vrugt op "t dikjte is, im altyt 
een bult „en daar onder flaat de /pits ‚een weinig uitwaarts 
na dezelfde zyde geboogen daar den bult flaat , en "t welk 
een gemein teeken is aan alle de Mangas zoorten, De half 
apa[Jene zyn bleek of /pacns-groem , behbende de grootte van 
een ee LY a en de vorwaljene van ruim een ganzen Ey, 
en van koleur „eerfi gras-groen, daar na appel-groen, en 
ten laatften aan de eene xyde gout-geel, zommige werden 
ook over "t gebecle lyf geel; en andere, al zynze ryp, blye 
ven egter k øra » na de verfcbeidentheit der zoorten: onder 
de dunne jchel , die men afjchilt , gelyk de perzeken , leyt 
een gebeel zappig en draadig vlees, zo vol zaps, dat bet 
zelve, onder `t eeten , over handen en mont loopt ` de baar- 
tjes zyn ook zo taay of vaftboudende niet , of men kan bet 
meefte daar van afzuigen;als zy byna ryp zyn , van fmaak 
ryn/ch y en volkomen ryp ,zynze zeer aangenaam en zoet, 
dog altyt nog met wat rynsbeit gemengt, en daar nog by- 
gevoegt is éen aangename geile reuk: want daar door ont- 
dekt of verraat deze vrugt , zo wel alsde Ananas, bare 
rypbeit , van binnen leit een groote en platte korrel > aan 
de welke dat bairige vlees zo vaft bangt , dat de draaden 
daar niet wel van af te trekken zyn, en in de zelve fchuilt 
weder een andere platte kern in een wit vliesje, zynde 
bitter en onaangenaam van [maak : als men de Matgé af. 
breekt , of kneujt , xo ruikenze even als de rype vrugt, o 
als geele wortelen ,zo dat men een luft en appetyt daar toe 
zoude krygen. De fchorfJe van de ftam is ruig , en geeft 
over al, daar men in kapt , dien geilen zap uit , dewelke 
mede ruikt , als de bladeren : de onrype vrugten , nog zeer 
groen zynde, bebben een zeer amperen en t'zamentrekken- 
den fmaak y byna als onrype druiven, en zyn als dan wel 
bequaamft om gezouten of ingepekelt te worden; maar de 
rype zyn van zo lekkeren en aangenamen. zoetbeit „dat men- 
ze rekent als een van de welfmaakenfle vrugten van gebeel 
Indien: en onzes oordeels zo en wykenze dien aangaande 
geen andere vrugt , dan de Mangoftan. Het bout van 
dezen boom is ondeugent tot eenig werk , «vegens zyne zap- 
pigheit en brosheit „en waar door bet ook gebeurt, dat zome 
tyts gebeele dikke takken , door de zwaarte der vrugten , 
wan zelfs af breeken , dog zomtyts werdenze ook vande wor- 
men zodanig doorknaagt , datze zonder eenig gewelt door 
bun eygen zwaarte afvallen , en daarom laat menze niet 
ligt door ymant anders dan kleine jongens beklimmen , om 
dat men ook de dikfte takken niet veel betrouwen mag 
zynde bet drooge bout evenwel nog tot branden in de keu. 
ken bequaam. 
Geflagten. De Mangas-boom beeft verfcheide zoorten ; 
en welkers onderfcbeit men meeft zien en kennen kan aan 
de vrugten. 
M 3 Eer fte. 
